3 yaşındaki çocuk kaç kelime konuşmalı?

Kelime sayısı, ailelerin çocuğun konuşmasını izlerken en kolay başvurduğu ölçüdür. Çocuğu yaşıtlarıyla karşılaştırmak da çok yaygındır. Ne var ki araştırmalar, aynı yaştaki çocukların sözcük dağarcıkları arasında çok geniş farklar olduğunu gösteriyor.

Neden tek bir sayı yok?

Wordbank projesi, birçok dilde ebeveyn bildirimine dayanan sözcük listelerinden toplanan verileri bir araya getirir. Projenin Amerikan İngilizcesi verisinde 24 aylık çocukların ortalama sözcük sayısı 319, standart sapması 175'tir. Bazı çocuklar ikinci yaş gününde yalnızca birkaç sözcük söylerken bazıları formdaki 680 sözcüğün neredeyse tamamını söyler. Yazarlar, erken dönemdeki bu değişkenliğin incelenen dillerde oldukça benzer olduğunu bildirir (Frank vd., 2021).

Standart sapmanın ortalamanın yarısından büyük olması, çocukların ortalamanın çok altına ve çok üstüne yayıldığını gösterir. Bu değerler İngilizce bir forma aittir ve Türkçe konuşan çocuklar için hedef sayı olarak alınamaz.

Kız ve erkek çocuklar arasında da fark vardır. 18–35 aylık 278 çocuğun izlendiği bir çalışmada sözcük sayısı yaşla belirgin biçimde arttı ve kızlarda biraz daha yüksekti (Rescorla ve Achenbach, 2002). Wordbank verisinde kızların sözcük üretimindeki üstünlüğü 26 dilin 25'inde görülür. Yine de yaş dışındaki demografik özellikler, çocuklar arasındaki farkın ancak sınırlı bir bölümünü açıklar (Frank vd., 2021).

Türkçe konuşan çocuklardan veriler

Türkçede erken sözcük ve dilbilgisi gelişimi, ebeveyn bildirimine dayanan Türkçe İletişim Gelişimi Envanteri (TİGE) ile incelenebilir. Maviş ve Demirdöğenler (2016) çalışmasında kullanılan form, 16–36 aylık çocukların sözcük dağarcığını ölçer. Çalışmada 24–36 aylık tipik gelişen 60 çocuk ile 30–48 aylık dil gecikmesi olan 35 çocuk karşılaştırıldı. Dil gecikmesi olan grup, daha büyük bir yaş aralığında olmasına karşın ad ve eylem sayısında belirgin biçimde gerideydi. Cümle uzunluğu ve ek kullanımında da benzer bir fark görüldü.

Türkiye'den bir başka çalışmada, gecikmiş dil ve konuşma tanısı almış 24–36 aylık 87 çocuğun dosyası geriye dönük incelendi (Dilbaz-Gürsoy vd., 2023). Çalışmaya ek tanısı olmayan ve 50 ya da daha az sözcüğü olan çocuklar alındı. Dil Gelişimi Tarama Envanteri (DİLTAR) ile belirlenen sözcük sayısı ortalama 16,88 idi. Tanı almış bu grupta bile sayılar 0 ile 50 arasında değişiyordu.

2 yaş ve 30 ay için kullanılan ölçütler

Araştırmalarda sık kullanılan bir ölçüt, 2 yaşta 50'den az sözcük söylemek ya da sözcükleri hiç birleştirmemektir. Rescorla (1989), ebeveynin yaklaşık 10 dakikada doldurduğu bir sözcük listesiyle bu ölçütün dil gecikmesini ayırt etmede başarılı olduğunu bildirdi. Buradaki 50 sayısı ulaşılması gereken bir hedef değildir. Daha ayrıntılı değerlendirme gerekip gerekmediğine karar vermek için kullanılan bir eşiktir.

CDC için hazırlanan gelişim listesinde "yaklaşık 50 sözcük söyler" maddesi 30 ay basamağında yer alır (Zubler vd., 2022). Listeler ortalama yaşa göre değil, çocukların en az %75'inin o yaşa kadar ulaştığı becerilere göre hazırlanmıştır. İki kaynak farklı amaçlarla hazırlandığı için sayılar farklı yaşlarda karşımıza çıkar.

3 yaşta sayıdan çok neye bakılır?

3 yaş için hazırlanan gelişim basamakları sözcük sayısı içermez. Çocuğun dili nasıl kullandığına odaklanır. Aşağıdaki tablo, 24 aydan 3 yaşa kadar çocukların en az %75'inin yapması beklenen dil ve iletişim becerilerinden seçilmiştir.

Kaynak: Zubler vd. (2022). Liste ABD'de gelişim izleme amacıyla hazırlanmıştır, Türkçeye özgü bir norm değildir.

İki dilli çocuklarda sözcük sayımı

İki dilli bir çocuğun sözcükleri tek bir dilde sayıldığında dağarcığı olduğundan küçük görünebilir. Bir çalışmada iki dilli çocuklar tek dildeki ölçümlerde tek dilli akranlarının gerisindeydi. Toplam sözcük dağarcığında ise benzer düzeydeydiler (Hoff vd., 2012). Sözcük sayısına bakılırken çocuğun kullandığı iki dil birlikte düşünülmelidir.

Ne zaman değerlendirme düşünülebilir?

Listelerdeki basamaklar çoğu çocuğun ulaştığı becerileri içerdiği için, bir basamağa ulaşılmamış olması daha ayrıntılı bakmak için yeterli bir gerekçedir (Zubler vd., 2022). Şu durumlarda değerlendirme düşünülebilir:

• 24 ayda sözcükleri hiç birleştirmiyorsa.
• 30 ayda yaklaşık 50 sözcüğe ulaşmamışsa.
• 3 yaşında soru sormuyor, kısa bir sohbeti sürdüremiyor ya da çoğu zaman anlaşılamıyorsa.
• Daha önce söylediği sözcükleri ya da kazandığı becerileri kaybettiyse. CDC, kazanılmış becerilerin kaybında beklenmemesini önerir (Centers for Disease Control and Prevention [CDC], 2026).

Sözcük sayısının ötesinde dikkat edilebilecek işaretler konuşma gecikmesinin belirtilerini anlatan yazıda yer alıyor. Geç konuşmanın hangi noktada bir dil bozukluğu açısından ele alındığı geç konuşmanın ne zaman sorun olarak değerlendirildiğini anlatan yazıda açıklanıyor. Değerlendirme sürecinin genel çerçevesi için gecikmiş dil ve konuşma sayfasına bakılabilir.