Demans ve Bilişsel-İletişim Bozuklukları

Bilişsel-iletişim bozukluğu nedir?

İletişim yalnızca kelimelerden ve dil bilgisinden oluşmaz. Bir sohbeti takip etmek dikkat, söyleneni aklında tutmak bellek gerektirir. Konuyu korumak ve düşünceleri sıraya koymak ise yürütücü işlevlere dayanır. Yürütücü işlevler planlama, düzenleme, problem çözme ve kendini izleme becerileridir (American Speech-Language-Hearing Association [ASHA], t.y.-c). Bu becerilerdeki bozulma iletişime yansıdığında bilişsel-iletişim bozukluğundan söz edilir.

Afazide temel sorun dilin kendisindedir. Afazinin özellikleri afazi sayfasında anlatılıyor. Bilişsel-iletişim bozukluklarında ise güçlük çoğu zaman dikkat, bellek ve düşünme becerilerindeki değişikliklerden kaynaklanır. Demanslar, primer progresif afazi, travmatik beyin hasarı ve sağ hemisfer hasarı bu grupta ele alınır.

Alzheimer hastalığı ve diğer demanslar

Demans, beyinde değişikliklere yol açan hastalıkların neden olduğu ve günlük işleri etkileyecek düzeye ulaşan ilerleyici bir bilişsel gerilemedir (ASHA, t.y.-a). Alzheimer hastalığında bellek sorunları öne çıkar. Frontotemporal demans, Lewy cisimcikli demans ve vasküler demansta iletişim farklı biçimlerde etkilenebilir.

İletişimdeki değişiklikler hastalık ilerledikçe belirginleşir (ASHA, t.y.-a):

• Erken dönemde kelime bulma güçlüğü, unutkanlık ve düzenlemede hafif zorluklar görülebilir. Sosyal beceriler çoğunlukla korunur.
• Orta dönemde tekrarlar artar, kişi konudan sapabilir ve sohbeti sürdürmekte zorlanır.
• İleri dönemde anlamlı konuşma çok azalabilir. Yutma güvenliği de bozulabilir.

Primer progresif afazi

Primer progresif afazi, dilin yavaş yavaş bozulduğu nörodejeneratif bir hastalık grubudur. Hastalığın başında en belirgin sorun dildedir. Günlük işler, dil gerektirenler dışında büyük ölçüde sürdürülebilir (Gorno-Tempini vd., 2011). Üç ana alt tipi vardır:

• Akıcı olmayan ya da agramatik tip: dil bilgisi yapılarının bozulduğu, çaba gerektiren konuşma
• Semantik tip: adlandırma güçlüğü ve tek tek kelimelerin anlamını kavramada bozulma
• Logopenik tip: kelime bulma ve cümle tekrarlama güçlüğü

Travmatik beyin hasarı ve sağ hemisfer hasarı

Travmatik beyin hasarından sonra dikkat, bellek ve yürütücü işlevler etkilenebilir. Kişi konuşmada sıra almakta, konuyu sürdürmekte ve sözsüz ipuçlarını yorumlamakta zorlanabilir. Anlatımı gereğinden uzun, dağınık ya da konudan sapan bir hâl alabilir (ASHA, t.y.-c).

Beynin sağ yarısını etkileyen inme ya da yaralanmalardan sonra da iletişim değişebilir. Sol taraftaki uyaranları fark etmeme (ihmal) ve kendi güçlüklerinin farkında olmama görülebilir. Duyguyu ses tonuyla aktarmada ve anlamada, mecazları ve imaları yorumlamada zorluk ortaya çıkabilir (ASHA, t.y.-b).

Hangi belirtiler görülebilir?

Aşağıdaki değişiklikler yakınlar tarafından sıklıkla fark edilir:

• Kelime bulmada giderek artan güçlük
• Aynı soruyu ya da anıyı kısa aralıklarla tekrarlama
• Sohbeti takip edememe, konudan sapma
• Hızlı ya da uzun konuşmaları anlamada zorlanma
• Şaka, mecaz ve imaları anlamada güçlük
• Okuduğunu takip etmede ya da yazılı işleri düzenlemede zorlanma

Tek bir belirtinin görülmesi demans anlamına gelmez. Bellek ve dil değişikliklerinin nedenini hekim araştırır. Konuşma ya da anlama güçlüğü birdenbire başladıysa inme olasılığı nedeniyle beklemeden 112 aranmalıdır.

Ne zaman değerlendirme düşünülebilir?

İlk kez fark edilen ve ilerleyen bellek ya da dil sorunlarında önce nöroloji ya da geriatri değerlendirmesi gerekir. Şu durumlarda dil ve konuşma terapistinin görüşü de düşünülebilir:

• Demans ya da primer progresif afazi tanısı konulduğunda iletişimin izlenmesi için
• Kafa travması ya da inmeden sonra işe, okula ve sosyal hayata dönüşte zorlanıldığında
• Bakım veren ile kişi arasında iletişim güçlüğü ve gerginlik arttığında
• Yemek sırasında öksürme, öğünlerin uzaması ya da kilo kaybı fark edildiğinde

Değerlendirme nasıl ilerler?

Tanıyı hekim koyar. Nörolog ya da geriatri uzmanı muayene, görüntüleme ve gerekli tetkiklerle nedeni araştırır. Ayrıntılı bilişsel testler nöropsikoloji değerlendirmesinin parçası olabilir. Primer progresif afazi alt tipi, dil özellikleri ve görüntüleme bulguları birlikte ele alınarak belirlenir (Gorno-Tempini vd., 2011).

Dil ve konuşma terapisti iletişimin günlük hayattaki görünümünü inceler (ASHA, t.y.-a):

• Kişiyle ve yakınıyla görüşerek öykü ve gözlem
• Adlandırma, anlama, anlatım, okuma ve yazma becerileri
• Dikkat, bellek ve yürütücü işlevlerin iletişime yansıması
• Sosyal iletişim ve sohbet becerileri
• İşitme taraması ve gerekirse yönlendirme
• Gerekli durumlarda yutma değerlendirmesi

Değerlendirme yalnızca güçlükleri değil korunmuş becerileri de ortaya koyar. Terapi planı bu güçlü yönler üzerine kurulur.

Terapi sürecinde neler yapılır?

Demansta terapinin amacı hastalığın ilerleyişini durdurmak değildir. Hedef, işlevleri olabildiğince uzun süre korumak ve yaşam kalitesini desteklemektir (ASHA, t.y.-a). Hedefler hastalığın seyrine göre düzenli olarak yeniden belirlenir.

ASHA'nın demansta andığı yaklaşımlar arasında şunlar yer alır (ASHA, t.y.-a):

• Takvim, bellek defteri ve günlük program panosu gibi dış bellek yardımcıları
• Bilginin giderek uzayan aralıklarla hatırlatıldığı aralıklı geri çağırma
• Hata yapmaya fırsat vermeden öğretmeyi amaçlayan hatasız öğrenme
• Kişinin ilgi alanlarına ve korunmuş becerilerine dayanan etkinlikler
• Ortam düzenlemeleri ve yardımcı teknolojiler

Primer progresif afazi için bugün iyileştirici bir tedavi yoktur. Dil ve konuşma terapistleri bozulan becerilere yönelik çalışmalar ve telafi edici stratejiler geliştirmiştir (Volkmer vd., 2020). Konuşma zorlaştıkça Alternatif ve Destekleyici İletişim (ADİS) araçları planlanabilir.

Travmatik beyin hasarından sonra dikkat çalışmaları ve üstbilişsel strateji eğitimi kullanılabilir. Üstbilişsel strateji eğitimi hedef koyma, kendini izleme ve sonucu değerlendirmeyi kapsar. Takvim ve telefon gibi dış bellek yardımcıları ile iletişim ortaklarını da içeren sosyal iletişim çalışmaları da terapinin parçası olabilir (ASHA, t.y.-c).

Demansta yutma

Demansı olan bireylerde yutma güçlüğü sık görülür. Sistematik bir derlemede yaygınlık %13 ile %57 arasında bildirilmiştir. Yutma güçlüğü Alzheimer hastalığında erken evrede de görülebilmiş, frontotemporal demansta ise geç evrede gelişmiştir (Alagiakrishnan vd., 2013). Yemek sırasında öksürme, lokmayı ağızda bekletme ya da kilo kaybı fark edilirse yutma bozuklukları sayfasındaki değerlendirme süreci yol gösterebilir.

Bakım verenler için

Demansta iletişim, kişinin çevresindekilerle birlikte yürüttüğü bir süreçtir. Sistematik bir derleme, bakım verenlere yönelik iletişim becerisi eğitimlerini incelemiştir. Eğitimlerin demanslı kişilerin yaşam kalitesini ve iyilik hâlini desteklediği, olumlu etkileşimleri artırdığı bildirilmiştir. Bakım verenlerin iletişim becerileri ve bilgisi de gelişmiştir (Eggenberger vd., 2013).

Günlük hayatta şu öneriler kullanılabilir:

• Konuşmaya başlamadan önce göz teması kurmak ve kişiye adıyla seslenmek
• Kısa cümleler kurmak ve tek seferde tek soru sormak
• Açık uçlu sorular yerine iki seçenek sunmak
• Yanlışları düzeltmek yerine kişinin anlatmak istediği duyguya yanıt vermek
• İşitme cihazı ya da gözlük kullanılıyorsa takılı olmasına dikkat etmek
• Gürültüyü azaltmak ve resim gibi görsel ipuçlarından yararlanmak

İletişimdeki değişikliklerle ilgili soru ve kaygılar için bir dil ve konuşma terapistinden değerlendirme alınması düşünülebilir.