Alzheimer hastalığında dil ve konuşma nasıl değişir?

Alzheimer hastalığında ilk fark edilen belirti çoğu zaman unutkanlıktır. Yakınların hemen ardından anlattığı değişiklik ise dildedir. Kişi sözcüğü bulamaz, adını söylemek yerine nesneyi tarif eder ya da cümlenin ortasında ne anlatacağını kaybeder.

Dilin hangi yanları etkilenir?

Alzheimer hastalığında dil bozulması öncelikle anlam ve kullanım düzeyinde ortaya çıkar. Anlam düzeyindeki güçlükler şöyle görünür (Ferris ve Farlow, 2013):

• Sözcük bulma ve adlandırma güçlüğü
• Sözcüklerin anlamını kavramada zorlanma
• Amaçlanan sözcük yerine başka bir sözcüğün seçilmesi
• İçeriği belirsiz, "şey" ve "şu" gibi sözcüklerle dolan konuşma
• Akla gelen sözcük sayısının azalması

Kullanım düzeyindeki değişiklikler sohbetin akışında görülür. Uygun olmayan zamanda çok konuşma, yüksek sesle konuşma, aynı düşünceyi yineleme ve konudan sapma bunlar arasındadır. Cümle kurma ve sesleri çıkarma gibi konuşmanın mekanik yanları ise görece korunur (Ferris ve Farlow, 2013).

Anlatı ve sohbeti sürdürme nasıl değişir?

Değişiklik tek tek sözcüklerle sınırlı kalmaz. Otopsiyle doğrulanmış 15 Alzheimer hastasının resim betimleme örnekleri hastalığın üç aşamasında incelendi. Hafif bilişsel bozukluk aşamasındaki hastaların üçte ikisinde konuşmada anlamlı ama kişiden kişiye değişen farklılıklar saptandı. Aşamalar ilerledikçe cümle yapısının karmaşıklığı ile anlamsal ve sözcüksel içerik düzenli olarak azaldı. Yazarlar bağlantılı konuşma ölçümlerinin hastalığın izlenmesinde basit bir yol sunabileceğini belirtir (Ahmed vd., 2013).

Günlük hayatta aynı değişiklik daha somut görünür. Kişi uzun bir olayı sırayla anlatmakta zorlanır. Anlattığı olayda kimin ne yaptığı belirsizleşir. Karşısındaki kişi anlatılanı tamamlamak zorunda kalır.

Yaşlanmaya bağlı değişiklikten nasıl ayrılır?

Sözcüğü dilinin ucunda hissetmek ileri yaşta da yaşanır. Alzheimer hastalığında ise değişiklik sürekli olur ve zamanla ilerler. Araştırmacılar dildeki bozulmayı yaşlanmaya bağlanabilecek değişikliklerden ayırmanın klinik açıdan değerli olduğunu belirtir (Ahmed vd., 2013). Ayrımı muayene, bilişsel değerlendirme ve gerekli tetkiklerle hekim yapar.

Evrelere göre genel seyir

Evreler arasındaki sınırlar kesin değildir. Genel eğilim şöyle tarif edilir (Ferris ve Farlow, 2013):

• Erken dönemde sözcüğe ulaşmada güçlük ve akıcılıkta azalma görülür. Karmaşık yazılı ya da sözlü anlatımı anlamada bozulma başlar.
• Orta ve ileri dönemde akıcılık kaybı belirginleşir. Anlama daha çok bozulur ve yanlış sözcük seçimi öne çıkar.
• Çok ileri dönemde konuşma çoğu zaman duyulanı yineleme ve aynı kalıpları tekrarlama ile sınırlı kalır.

Yakınların fark ettiği değişiklikler hasta bilgilendirme kaynaklarında da benzer biçimde sıralanır. Doğru sözcüğü bulamama, aynı tanıdık sözcükleri tekrar tekrar kullanma ve nesneyi adıyla anmak yerine tarif etme bunlar arasındadır. Düşüncenin ipini kaybetme, sözcükleri sıraya koymada zorlanma, daha az konuşma ve jestlere daha çok başvurma da görülebilir. Sonradan öğrenilen dil yerine ana dile dönme de bildirilen değişikliklerdendir (Alzheimer's Association, t.y.).

Primer progresif afaziden farkı nedir?

Primer progresif afazide hastalığın başında en belirgin sorun dildedir. Dil gerektirmeyen günlük işler büyük ölçüde sürdürülebilir (Gorno-Tempini vd., 2011). Alzheimer hastalığında ise tabloyu çoğunlukla bellek sorunları açar ve dil değişiklikleri buna eşlik eder. Ayrımı nörolog yapar. Demans türleri ve bilişsel-iletişim bozukluklarının genel çerçevesi demans ve bilişsel-iletişim bozuklukları sayfasında anlatılıyor.

İnmeden sonra birdenbire başlayan dil kaybı ayrı bir tablodur. Afazinin özellikleri afazi nedir? yazısında ele alınıyor.

Terapi neyi hedefler?

Dil ve konuşma terapisi Alzheimer hastalığının ilerleyişini durdurmaz. Demans ilerleyici bir hastalıktır ve hedefler süreç içinde yeniden belirlenir. Terapi çoğu zaman var olan işlev düzeyini korumayı ve gerilemeyi yavaşlatmayı amaçlayan bir izlem biçiminde yürütülür (American Speech-Language-Hearing Association [ASHA], t.y.). Dış bellek yardımcıları, ortam düzenlemeleri ve bakım veren eğitimi aynı çerçevede kullanılır. Bakım verenin eğitimi iletişim kopmalarını onarmayı, sohbeti daha kolay sürdürmeyi ve yaşam kalitesini desteklemeyi amaçlar (ASHA, t.y.).

Bakım veren iletişimi nasıl kolaylaştırabilir?

Sık önerilen iletişim stratejilerinin hepsi araştırmayla desteklenmiş değildir. Alzheimer hastası 18 kişi ile eşlerinin günlük işler sırasındaki konuşmaları kaydedilerek 10 strateji incelendi. Basit cümle kurmak gibi bazı stratejiler işe yararken, yavaş konuşmak gibi bazıları işe yaramadı (Small vd., 2003).

Hasta yakınlarına yönelik kaynaklarda öne çıkan öneriler arasında tek seferde tek soru sormak, iki seçenek sunmak ve yanıt için zaman tanımak yer alır. Düzeltmek ya da tartışmak yerine kişinin anlatmak istediğini dinlemek de önerilir. Sessiz bir ortamda yüz yüze konuşmak, göz teması kurmak, görsel ipucu vermek ve işi adım adım anlatmak da sıralanan öneriler arasındadır (Alzheimer's Association, t.y.). Bakım verenler için ayrıntılı öneriler demans ve bilişsel-iletişim bozuklukları sayfasında yer alıyor.

Yeme ve yutma da etkilenir mi?

Demansta yemek zamanı ve yutma da zamanla değişebilir. Öğünlerin uzaması, lokmanın ağızda beklemesi ve yemek sırasında öksürük görülebilir. Konu demansta yutma güçlüğü neden olur? yazısında ayrıntılı ele alınıyor.

Ne zaman değerlendirme düşünülebilir?

• Sözcük bulma güçlüğü ilerliyorsa ve günlük iletişimi etkiliyorsa
• Aynı soru ya da anı kısa aralıklarla tekrarlanıyorsa
• Sohbeti takip etmek giderek zorlaşıyorsa
• İletişim güçlüğü kişi ile yakını arasında gerginliği artırıyorsa

Yeni başlayan ya da ilerleyen bellek ve dil değişikliklerinde önce nöroloji değerlendirmesi gerekir. Konuşma ya da anlama birdenbire bozulduysa inme olasılığı nedeniyle beklemeden 112 aranmalıdır. Tanı konulduktan sonra iletişimin izlenmesi için bir dil ve konuşma terapistinden değerlendirme alınması düşünülebilir.