İnme sonrası konuşma bozuklukları nelerdir?

İnmeden sonra görülen konuşma ve iletişim sorunları tek bir bozukluk değildir. Beyinde hasar gören bölgeye göre dil, konuşma kaslarının kontrolü, konuşma hareketlerinin planlanması ya da düşünce düzeni etkilenebilir. Aynı kişide birden fazla sorun bir arada bulunabilir. Yutma güçlüğü de bu tabloya sık eşlik eder.

Önce acil durum: inme belirtilerini tanımak

İnme belirtileri çoğunlukla aniden başlar (NHS, 2024). Dünya İnme Örgütü, belirtileri akılda tutmak için FAST kısaltmasını kullanır (World Stroke Organization, t.y.):

• Yüz: Yüzün bir tarafında güçsüzlük, ağız kenarında kayma
• Kol: Kollardan birinde güçsüzlük
• Konuşma: Konuşmanın peltekleşmesi ya da anlaşılmaz hâle gelmesi
• Zaman: Bu belirtilerden biri varsa hiç beklemeden harekete geçmek

Türkiye'de acil çağrı numarası 112'dir. Bu belirtilerden biri fark edildiğinde geçmesi beklenmeden 112 aranmalıdır. Belirtiler kısa sürede geçse bile hemen tıbbi yardım alınmalıdır (NHS, 2024).

Sağlık Bakanlığı'nın 2021'de duyurduğu 112 İnme uygulamasında sağlık ekibi, hastanın kolunu kaldırabildiğini, ağzında ve konuşmasında farklılık olup olmadığını ve bilincini sorgular. İnme riski belirlenen hasta, inme merkezi olan en yakın hastaneye yönlendirilir (T.C. Sağlık Bakanlığı Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 2021). Hastanede yatarken ya da taburculuktan sonra konuşmada yeni ve ani bir bozulma olursa da aynı uyarı geçerlidir.

Afazi: dilin etkilenmesi

Afazide sorun dilin kendisindedir. Kişi kelime bulmakta, cümle kurmakta, konuşulanı anlamakta, okuma ve yazmada zorlanabilir. Konuşma kasları sağlam olsa bile doğru kelimeye ulaşmak güçleşir. Afazinin türleri ve iyileşme seyri Afazi nedir? yazısında anlatılmıştır.

Dizartri: konuşma hareketlerinin kontrolü

Dizartri, konuşma hareketlerinin gücü, hızı, genişliği, kararlılığı ya da doğruluğundaki bozulmalarla ortaya çıkan bir motor konuşma bozukluğudur. Kaslardaki güçsüzlük, felç, koordinasyon bozukluğu ya da kas tonusundaki değişiklikler buna yol açar (American Speech-Language-Hearing Association [ASHA], t.y.-b).

Dizartride solunum, ses üretimi, rezonans (sesin ağız ve burun boşluğunda tınlaması), artikülasyon (seslerin ağızda biçimlendirilmesi) ve prozodi (vurgu, tonlama, ritim) etkilenebilir. Konuşma belirsiz, yavaş, kısık ya da genizden gelir gibi duyulabilir. Dizartride dil bozulmaz. Kişi konuşulanı anlar ve ne söyleyeceğini bilir, güçlük sözcükleri seslendirmededir (ASHA, t.y.-b).

Konuşma apraksisi: hareketlerin planlanması

Konuşma apraksisinde kaslarda güçsüzlük yoktur. Sorun, konuşma seslerini üretmek için gereken hareketlerin beyinde planlanması ve programlanmasındadır (ASHA, t.y.-a). Sık görülen özellikler şunlardır:

• Yavaş konuşma ve araya giren istemsiz duraklamalar
• Seslerde bozulmalar
• Hecelerin birbirinden kopuk söylenmesi, vurgu ve tonlamada farklılık
• Dudak ve dil için doğru konumu arıyormuş gibi görünen, gözle fark edilen çaba
• "Günaydın" gibi kalıplaşmış sözlerin, yeni kurulan cümlelere göre daha rahat söylenmesi

Konuşma apraksisi sıklıkla afaziyle birlikte görülür ve ikisini birbirinden ayırt etmek güç olabilir (ASHA, t.y.-a). Dizartri ve konuşma apraksisinde değerlendirme ve terapi dizartri ve konuşma apraksisi sayfasında anlatılmıştır.

Bilişsel-iletişim bozuklukları

İletişim yalnızca kelimelerden oluşmaz. Dikkat, bellek, yürütücü işlevler (planlama, düzenleme, kendini denetleme) ve görsel algı da iletişimi destekler. Bu becerilerin etkilenmesiyle ortaya çıkan güçlüklere bilişsel-iletişim bozuklukları denir.

Beynin sağ yarısını etkileyen inmelerden sonra kelime bulma ve dilbilgisi genellikle korunur. Buna karşın kişi konuyu toparlamakta, bir olayı sırasıyla anlatmakta ya da sohbetin akışını izlemekte zorlanabilir. Şaka, ima ve mecazları anlamak, sesin tonundaki duyguyu yakalamak ya da duyguyu sese yansıtmak da sık karşılaşılan güçlükler arasındadır. Kişi bu güçlüklerin her zaman farkında değildir.

ASHA, sağ hemisfer hasarına bağlı güçlüklerin akut dönemde sıklıkla fark edilmediğini ve tanı almadığını belirtir (ASHA, t.y.-c). Değerlendirme ve terapi süreci bilişsel-iletişim bozuklukları sayfasında anlatılmıştır.

Yutma bozukluğu (disfaji)

İnme, konuşmayla birlikte yutmayı da etkileyebilir. Yutma bozukluğu, yiyecek ya da sıvının hava yoluna kaçmasına ve akciğer enfeksiyonuna zemin hazırlayabilir. Her zaman dışarıdan fark edilen bir belirti vermez. Yemek sırasında öksürmeyen kişilerde de hava yoluna kaçış olabilir.

Belirtiler ve değerlendirme yöntemleri yutma bozukluğunun belirtileri yazısında, öksürüğün ne anlama gelebileceği ise yutarken öksürmek yazısında ele alınmıştır.

Ne sıklıkla birlikte görülür?

Kanada'da tek bir inme merkezinde yürütülen bir çalışmada, ilk kez iskemik inme (damar tıkanmasına bağlı inme) geçiren 221 kişinin kayıtları incelenmiştir. Yutma bozukluğu %44, dizartri %42, afazi %30 oranında saptanmıştır. Yutma bozukluğu ile dizartri kişilerin %28'inde birlikte bulunmuş, üç sorun birden %10'unda görülmüştür (Flowers vd., 2013).

Oranlar çalışmanın yapıldığı yere ve kullanılan değerlendirme yöntemine göre değişir. Tek bir sorun fark edildiğinde diğer alanların da gözden geçirilmesi yararlıdır.

Kısa karşılaştırma

Ne zaman değerlendirme düşünülebilir?

Konuşmada ya da anlamada yeni ve ani bir bozulma her zaman acil durumdur ve 112 aranır. İnmeden sonra taburcu olan bir kişide aşağıdaki durumlarda bir dil ve konuşma terapistinden değerlendirme alınması düşünülebilir:

• Kelime bulma, konuşulanı anlama, okuma ya da yazmada süren güçlükler
• Konuşmanın yakınlar ya da yabancılar tarafından zor anlaşılması
• Sohbeti sürdürme, konuyu toparlama ya da günlük işleri planlamada belirgin zorluk
• Yemek sırasında öksürme, boğulma hissi, ıslak ses ya da tekrarlayan akciğer enfeksiyonu

Yutmayla ilgili belirtilerde hekim de bilgilendirilmelidir. Gerekli görülürse enstrümental yutma değerlendirmesi (FEES, VFSS) hastane ortamında hekimle birlikte yapılır.