Ses Bozuklukları

Ses bozukluğu nedir?

Ses bozukluğu, sesin niteliğinin, perdesinin ya da şiddetinin kişinin yaşına, cinsiyetine ve kültürel geçmişine göre farklı ya da uygunsuz olmasıdır (American Speech-Language-Hearing Association [ASHA], t.y.). Tıpta ses kısıklığı için disfoni terimi kullanılır. Disfoni, iletişimi bozan ya da yaşam kalitesini düşüren ses değişikliği olarak tanımlanır ve toplumun neredeyse üçte biri yaşamının bir döneminde disfoni yaşar (Stachler vd., 2018). Ses kısıklığının olası nedenleri ses kısıklığının neden olduğunu anlatan yazıda ayrıntılı olarak ele alınıyor.

Ses bozukluklarının türleri

ASHA (t.y.), ses bozukluklarını kaynağına göre gruplandırır:

• Yapısal (organik) ses bozuklukları: Ses tellerinin dokusunda değişiklik vardır. Ses tellerinde ödem, vokal nodül ve polip bu gruba örnektir.
• Nörojenik ses bozuklukları: Sesi kontrol eden sinir sistemi etkilenmiştir. Ses titremesi, spazmodik disfoni ve ses teli felci bu gruba girer. ASHA bu grubu da organik bozuklukların içinde sayar.
• Fonksiyonel ses bozuklukları: Gırtlağın yapısı olağandır, ama ses mekanizması verimsiz kullanılır. Ses yorgunluğu ve kas gerilimi disfonisi örnektir.
• Psikojenik ses bozuklukları: Psikolojik kökenli ses kaybı ya da ses bozukluğudur.

Vokal nodül, ses tellerinde oluşan yapısal bir doku değişikliğidir. Nodül, polip ya da tümör gibi yapısal sorunların tanısını yalnızca kulak burun boğaz hekimi koyabilir (ASHA, t.y.).

Hangi belirtiler görülebilir?

ASHA (t.y.), ses bozukluklarında görülebilen belirtilere şu örnekleri verir:

• Pürüzlü, kısık ya da nefesli ses
• Zorlanarak, sıkılarak çıkan ses
• Yaşa ve cinsiyete uymayan ses perdesi
• Olağandan çok kısık ya da çok yüksek ses
• Sesin konuşurken kesilmesi ya da tamamen kaybolması
• Titreyen ses
• Konuşurken artan çaba ve sesin çabuk yorulması
• Gün içinde değişen ses niteliği
• Konuşurken nefesin çabuk tükenmesi
• Sık boğaz temizleme ya da öksürme
• Boğazda ya da gırtlak çevresinde gerginlik, ağrı ya da hassasiyet

Sesini yoğun kullananlar ve Parkinson hastalığı

Sesini meslek olarak kullananlar

Öğretmenler, çağrı merkezi çalışanları, şarkıcılar ve sesini gün boyu kullanan diğer meslek grupları ses yakınmaları açısından dikkat gerektirir. Roy vd. (2004), 1.243'ü öğretmen olan 2.531 kişiyle telefon görüşmesi yaptı. Hâlen ses sorunu yaşadığını bildirenlerin oranı öğretmenlerde %11,0, öğretmen olmayanlarda %6,2 idi. Öğretmen olmak, kadın olmak, 40–59 yaş aralığında olmak ve ailede ses bozukluğu öyküsü, geçmişte ses bozukluğu yaşamış olmayla ilişkili bulundu.

Disfoni kılavuzu, sesini meslek olarak kullanan kişilerde gırtlak muayenesinin geciktirilmemesi gerektiğini belirtir (Stachler vd., 2018). Sesi iş için gerekli olan kişilerde kısa süreli bir kısıklık bile iş yaşamını etkileyebilir.

Parkinson hastalığında ses

Parkinson hastalığı olan 200 kişinin konuşma kayıtlarının incelendiği bir çalışmada gırtlakla ilgili ses belirtileri bütün alt grupların ortak bulgusuydu. Hastaların %45'inde ses, konuşmayı etkileyen tek belirtiydi (Logemann vd., 1978). Parkinson hastalığında sesin şiddetine odaklanan yoğun terapi yaklaşımlarının konuşma bozukluklarında etkili olduğu bildirilmiştir (Sapir vd., 2008). Parkinson hastalığında konuşmanın diğer yönleri dizartri ve konuşma apraksisi sayfasında anlatılıyor.

Ne zaman değerlendirme düşünülebilir?

Disfoni kılavuzu, 4 hafta içinde geçmeyen ya da azalmayan ses kısıklığında gırtlak muayenesi yapılmasını önerir (Stachler vd., 2018). Aşağıdaki durumlarda muayenenin beklemeden yapılması gerekir:

• Baş, boyun ya da göğüs bölgesinden yakın zamanda ameliyat olunduysa
• Yakın zamanda solunum tüpü takıldıysa (entübasyon)
• Boyunda şişlik ya da kitle fark edildiyse
• Sigara kullanılıyorsa
• Ses meslek için kullanılıyorsa

Ses kısıklığına nefes almada güçlük ya da hırıltılı solunum eşlik ediyorsa acil servise başvurulmalıdır. Ses ya da konuşma aniden bozulduysa ve yüzde kayma, kolda güçsüzlük gibi belirtiler varsa inme düşünülmeli ve 112 aranmalıdır. Süreye bağlı ölçütler sürekli ses kısıklığında ne zaman değerlendirme gerektiğini anlatan yazıda ayrıca ele alınıyor.

Değerlendirme nasıl ilerler?

Kulak burun boğaz hekiminin yaptığı

Ses bozukluğu yaşayan herkesin bir hekim tarafından muayene edilmesi gerekir (ASHA, t.y.). Kulak burun boğaz hekimi gırtlağı ve ses tellerini larengoskopiyle görüntüler. Kılavuz, ses terapisi önerilmeden önce bu muayenenin yapılmasını ve sonucun dil ve konuşma terapistine iletilmesini önerir (Stachler vd., 2018). Cerrahi ya da botulinum toksini gibi tıbbi tedavilere hekim karar verir.

Dil ve konuşma terapistinin yaptığı

• Sesin ne zaman bozulduğu, gün içinde nasıl değiştiği ve sesin nerelerde kullanıldığı öğrenilir.
• Meslek, konuşma yükü, sigara kullanımı ve sağlık öyküsü sorulur.
• Ses kaydı alınarak sesin niteliği, perdesi ve şiddeti incelenir.
• Konuşurken nefesin nasıl kullanıldığı ve boyun çevresindeki gerginlik gözlenir.
• Sesin günlük yaşama ve iş yaşamına etkisi ölçeklerle ele alınır.

Terapi sürecinde neler yapılır?

Disfoni kılavuzu, ses terapisine uygun bir nedene bağlı ses kısıklığında ses terapisinin önerilmesini güçlü bir öneri olarak sunar (Stachler vd., 2018). Ses terapisi, dolaylı ve doğrudan olmak üzere iki tür çalışma içerir (Van Stan vd., 2015).

Dolaylı çalışmalar sesin kullanıldığı koşullara odaklanır. Ses sağlığı eğitimi bunun temel parçasıdır. Yeterli sıvı almak, orta şiddette konuşmak ve sesi zorlayan kullanım biçimlerinin etkisini öğrenmek bu eğitimin içeriğindendir (ASHA, t.y.). Gürültülü ortamda konuşma gibi ses yükünü artıran durumlar birlikte gözden geçirilir.

Doğrudan çalışmalar sesin üretilme biçimini hedefler. ASHA (t.y.) bu çalışmalara şu örnekleri verir:

• Sesin ağız ve yüz bölgesinde rahat titreşimle üretilmesine yönelik rezonans çalışmaları
• Ses tellerinin gücünü ve dengesini hedefleyen ses işlevi egzersizleri
• Pipetle seslendirme ya da dudak titretme gibi yarı kapalı ses yolu egzersizleri
• Gırtlak çevresindeki kas gerginliğini azaltmaya yönelik elle uygulanan teknikler

Nörojenik ses bozukluklarında terapi, nörolojik tabloya göre planlanır. Parkinson hastalığında sesin şiddetine yönelik yoğun terapi yaklaşımları kullanılır. Spazmodik disfonide ise botulinum toksini uygulaması hekim tarafından yapılır (Stachler vd., 2018).

Çocuklarda ses bozuklukları

Ses bozuklukları çocuklarda da görülür. İngiltere'de 8 yaşındaki 7.389 çocuğun incelendiği bir çalışmada araştırmacı dil ve konuşma terapistleri çocukların %6'sında ses bozukluğu saptadı (Carding vd., 2006). Ebeveynlerin bildirdiği oran ise %11 idi. Terapist değerlendirmesinde erkek çocuk olmak ve ağabey ya da abla sahibi olmak risk etkenleri arasındaydı.

ASHA'nın (t.y.) aktardığı çalışmalarda vokal nodül, çocuklarda ses kısıklığının başlıca nedenleri arasında gösterilir. Disfoni kılavuzu her yaş grubunu kapsar (Stachler vd., 2018). Uzun süren ses kısıklığı olan çocuklarda da ses terapisinden önce kulak burun boğaz muayenesi gerekir.

Çocuklarda ses terapisi çocuğun yaşına uygun etkinliklerle yürütülür. Sesi zorlayan alışkanlıkların fark edilmesi ve değiştirilmesi için aile ve gerektiğinde öğretmenle iş birliği yapılır.