Sürekli ses kısıklığında ne zaman değerlendirme gerekir?

Soğuk algınlığıyla gelen ses kısıklığı çoğu zaman kendiliğinden geriler. Ses kısıklığı uzadığında ise ne kadar beklenmesi gerektiği sorusu gündeme gelir. Amerikan Kulak Burun Boğaz ve Baş Boyun Cerrahisi Akademisi Vakfı'nın (AAO-HNSF) 2018'de güncellenen klinik uygulama kılavuzu bu soruya açık bir çerçeve sunar (Stachler vd., 2018). Kılavuz çocuklar dâhil bütün yaş grupları için geçerlidir.

Dört hafta ölçütü

Kılavuz, ses kısıklığı 4 hafta içinde düzelmez ya da iyileşmezse larengoskopi yapılmasını önerir (Stachler vd., 2018). Hekim bu muayeneyi kendisi yapabilir ya da kişiyi larengoskopi yapabilen bir hekime yönlendirebilir. Larengoskopi, gırtlağın ve ses tellerinin ayna, sert teleskop ya da ince esnek bir kamerayla görüntülenmesidir.

Dört hafta beklemek bir zorunluluk değildir. Kılavuza göre larengoskopi ses kısıklığı olan bir kişide her zaman yapılabilir. Ciddi bir altta yatan nedenden şüphelenildiğinde ise süreye bakılmadan larengoskopi önerilir.

Beklemeden muayene gerektiren durumlar

Kılavuz, hekimin öykü ve muayeneyle hızlandırılmış gırtlak değerlendirmesi gerektiren durumları araştırmasını güçlü biçimde önerir. Kılavuzun örnek olarak saydığı durumlar şunlardır (Stachler vd., 2018):

• yakın zamanda baş, boyun ya da göğüs bölgesinde geçirilmiş bir ameliyet,
• yakın zamanda solunum tüpü takılması (entübasyon),
• boyunda kitle ya da şişlik,
• solunum sıkıntısı ya da nefes alırken hırıltılı, ıslığa benzer ses (stridor),
• tütün kullanımı öyküsü,
• sesini meslek olarak kullanma.

Kılavuz bu listenin bunlarla sınırlı olmadığını belirtir. Sigara içen kişideki ses kısıklığı ayrıca vurgulanır. Sigara baş-boyun kanseri riskiyle ilişkili olduğundan bu kişilerde gırtlağın gecikmeden görüntülenmesi önerilir. Nefes almayı belirgin biçimde zorlaştıran bir durumda ise beklemeden acil sağlık hizmetine başvurulmalıdır.

Yutma güçlüğüyle birlikte görülen ses kısıklığı da dikkat gerektirir. Kılavuza göre ses kısıklığı dizartri ve yutma güçlüğüyle birlikte görüldüğünde ALS gibi ciddi bir nörolojik hastalığın ilk belirtisi olabilir. Dizartri, konuşmada kullanılan yapıların hareketindeki bozukluğa bağlı bir konuşma bozukluğudur. Kılavuz bu kişilerde erken gırtlak muayenesi ve nörolojiye hızlı yönlendirme önerir.

Ses değişikliği yüzde kayma, kolda ya da bacakta güçsüzlük ya da konuşmada bozulmayla birlikte aniden başladıysa inme olasılığı nedeniyle vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır.

Hekime söylenmesi gereken yakınmalar

Kılavuz, ses kısıklığı değerlendirilirken sorulabilecek soruları ve yakınmaları bir tabloda örnekler. Bunlar arasında yutma güçlüğü, yutkunurken ağrı, öksürükle kan gelmesi (kanlı balgam), kilo kaybı, gece terlemesi, ateş, kulak ağrısı ve nefes darlığı bulunur (Stachler vd., 2018). Tabloda sesin aniden mi yavaş yavaş mı değiştiği de sorulur. Sigara kullanımı ve baş-boyun bölgesine ışın tedavisi alınıp alınmadığı da tablodaki sorular arasındadır. Bu yakınmalardan biri varsa muayenede hekime mutlaka söylenmelidir.

Çocuklarda

Kılavuza göre ses kısıklığı olan bir çocukta stridor, hava yolu tıkanıklığı ya da yutma güçlüğü de varsa ciddi bir altta yatan sorun söz konusu olabilir. Çocuklarda süren ses kısıklığı ses teli felcine de işaret edebilir. Kılavuz, gırtlakta papillom bulunup bulunmadığının belirlenmesini ayrıca önemli bulur, çünkü papillom yaşamı tehdit edebilen hava yolu tıkanıklığına yol açabilir (Stachler vd., 2018). Papillom, gırtlakta tekrarlayabilen siğil benzeri büyümelerdir.

Ses terapisinden önce KBB muayenesi

Kılavuz, ses terapisi planlanmadan önce tanısal larengoskopi yapılmasını ve sonucun dil ve konuşma terapistine iletilmesini önerir (Stachler vd., 2018). Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği'ne (ASHA) göre ses bozukluğu olan her kişi, yakınmasına uygun bir alanda hekim tarafından muayene edilmelidir (American Speech-Language-Hearing Association [ASHA], t.y.). Dil ve konuşma terapistinin ses değerlendirmesi hekim muayenesinden önce ya da sonra yapılabilir. Ses terapisinin planlanması ise gırtlak muayenesinin sonucuna dayanır.

Muayeneden sonra seçenekler nedene göre belirlenir. Kılavuz, ses terapisinin uygun olduğu bir nedene bağlı ses kısıklığında ses terapisini güçlü biçimde önerir. Kas gerilimi disfonisi kılavuzun bu konuda verdiği örnektir. Bazı ses teli lezyonlarında ya da kanser şüphesinde cerrahi, spazmodik disfonide botulinum toksini enjeksiyonu seçenekler arasındadır.

Muayeneden önce ilaç ve görüntüleme

Gırtlak görülmeden başlanan ilaçlar doğru tanıyı geciktirebilir. Kılavuza göre gırtlak muayenesi yapılmadan reflü ilacı kullanımı çoğu zaman atlanmış ya da hatalı tanıyla ve uygun tedavinin gecikmesiyle ilişkilidir. Kılavuzun bu konudaki önerileri şöyledir (Stachler vd., 2018):

• Başka reflü belirtisi olmayan ve yalnızca belirtilere bakılarak reflüye bağlanan ses kısıklığında, gırtlak görülmeden reflü ilacı reçete edilmemelidir.
• Gırtlak görülmeden rutin olarak kortizon (kortikosteroid) reçete edilmemelidir.
• Ses kısıklığı için rutin olarak antibiyotik reçete edilmemelidir.
• Ana yakınması ses olan kişide gırtlak görülmeden bilgisayarlı tomografi ya da MR istenmemelidir.

Reflü ilacıyla ilgili öneri, göğüste yanma gibi reflü belirtilerinin tedavisini kısıtlamaz. Gırtlak muayenesini de içeren bir değerlendirmeyle reflüden şüphelenilen kişilerdeki ilaç kullanımı da önerinin dışındadır.

Risk grupları

Kılavuza göre disfoni öğretmenlerde, yaşlılarda ve sesini yoğun kullanan kişilerde daha sıktır (Stachler vd., 2018). ABD'de 1243 öğretmen ve öğretmen olmayan 1288 kişiyle yapılan bir telefon araştırmasında öğretmenlerin %57,7'si yaşamının bir döneminde ses sorunu yaşadığını bildirdi. Bu oran öğretmen olmayanlarda %28,8'di. Ses sorunu nedeniyle hekime ya da dil ve konuşma terapistine başvuranlar öğretmenlerde %14,3, diğerlerinde %5,5 idi (Roy vd., 2004).

AAO-HNSF'nin hasta bilgilendirme sayfası, işini yapamayacak düzeyde ses sorunu yaşayan şarkıcı, öğretmen ve konuşmacıların en kısa zamanda bir KBB uzmanına başvurmasını önerir. Aynı sayfa dört haftadan uzun süren ses kısıklığını, özellikle sigara içenlerde, uyarı işareti sayar (American Academy of Otolaryngology–Head and Neck Surgery Foundation [AAO-HNSF], 2018).

Ne zaman değerlendirme düşünülebilir?

Ses kısıklığına yol açabilen durumlar ses kısıklığının nedenlerini ele alan yazıda anlatılıyor. KBB muayenesinde ses terapisinin uygun olduğu bir tanı konduysa bir dil ve konuşma terapistinden değerlendirme alınması düşünülebilir. Ses tellerinde yapısal bir sorun görülmediği hâlde ses yakınmaları sürüyorsa da aynı yol izlenebilir. Değerlendirme ve terapi süreci ses bozuklukları sayfasında yer alıyor.