Otizm ve Sosyal İletişim

Otizm ve sosyal iletişim nedir?

Otizm spektrum bozukluğu, erken çocuklukta başlayan bir nörogelişimsel durumdur. İki temel alanda farklılıklarla tanımlanır. Birincisi sosyal iletişim ve etkileşimdir. Diğeri sınırlı ve tekrarlayıcı davranış ya da ilgilerdir. Spektrum sözcüğü, otizmin kişiden kişiye çok farklı biçimlerde görülebildiğini anlatır.

Sosyal iletişim, dilin ve iletişimin başkalarıyla karşılıklı ilişki içinde kullanılmasıdır. Ortak dikkat, yani bir nesneye ya da olaya başka biriyle birlikte dikkat etmek, bu becerilerin erken temellerindendir. Jest kullanma, ilgiyi paylaşma, sıra alma ve sohbeti sürdürme de sosyal iletişimin parçalarıdır.

Otizmli çocukların dil gelişimi çok farklı seyredebilir. Bazı çocuklar akıcı konuşur ama dili sosyal ortamda kullanmakta zorlanır. Bazı çocuklar ise çok az konuşur ya da hiç konuşmaz. Tager-Flusberg ve Kasari (2013), otizmli çocukların yaklaşık %30'unun okul çağında da çok az konuşan grupta kaldığı tahminini aktarır.

Tanıyı kim koyar?

Türkiye'de otizm tanısını çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanı koyar. Dil ve konuşma terapisti otizm tanısı koymaz. Terapistin görevi iletişim, dil ve sosyal iletişim becerilerini ayrıntılı olarak değerlendirmek ve bu alanlarda terapi yürütmektir. Değerlendirmede otizmi düşündüren işaretler görüldüğünde aile hekime yönlendirilir.

Dil kullanımı hakkında

Otizmi anlatırken hangi ifadelerin kullanılacağı konusunda farklı görüşler vardır. Birleşik Krallık'ta 3.470 kişinin katıldığı bir ankette herkesçe benimsenen tek bir ifade bulunmadı (Kenny vd., 2016). En çok benimsenen ifadeler "otizm" ve "otizm spektrumunda" oldu. Sayfada "otizmli çocuk" ve "otizm spektrumundaki çocuk" ifadeleri birlikte kullanılır. Otizm burada ortadan kaldırılacak bir hastalık olarak değil, çocuğun gelişim ve iletişim profilinin bir parçası olarak ele alınır.

Erken dönemde hangi işaretler görülebilir?

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), otizmde görülebilecek sosyal iletişim ve etkileşim işaretlerine örnekler verir (Centers for Disease Control and Prevention [CDC], 2024). Örneklerden bazıları şunlardır:

• 9 aylık olduğu hâlde adına tepki vermemesi
• 12 aylık olduğu hâlde çok az jest kullanması ya da hiç kullanmaması (el sallamaması gibi)
• 15 aylık olduğu hâlde ilgilendiği şeyleri başkalarıyla paylaşmaması
• 18 aylık olduğu hâlde ilginç bir şeyi göstermek için işaret etmemesi
• 24 aylık olduğu hâlde başkalarının canının yandığını ya da üzüldüğünü fark etmemesi
• 36 aylık olduğu hâlde diğer çocukları fark edip oyunlarına katılmaması
• Göz temasından kaçınması ya da göz temasını sürdürmemesi

CDC'nin sınırlı ya da tekrarlayıcı davranış ve ilgilere verdiği örneklerden bazıları da şunlardır:

• Oyuncakları ya da nesneleri sıraya dizmesi ve sıra bozulunca üzülmesi
• Sözcükleri ya da ifadeleri tekrar tekrar söylemesi (ekolali)
• Oyuncaklarla her seferinde aynı biçimde oynaması
• Nesnelerin parçalarına, örneğin tekerleklere odaklanması
• Ellerini çırpması, gövdesini sallaması ya da kendi etrafında dönmesi

CDC, dil becerilerinde gecikmeyi de otizme eşlik edebilen özellikler arasında sayar. Tek bir işaretin görülmesi otizm anlamına gelmez. İşaretlerin bir kısmı işitme kaybı ya da dil gecikmesi gibi başka durumlarda da görülebilir. Konuşmanın geç başladığı durumlar için çocuklarda konuşma gecikmesinin belirtileri yazısına ve Gecikmiş Dil ve Konuşma sayfasına bakılabilir.

Ne zaman değerlendirme düşünülebilir?

Aşağıdaki durumlarda çocuğun gelişiminin bir bütün olarak değerlendirilmesi düşünülebilir:

• Yukarıdaki işaretlerden birkaçı birlikte görülüyorsa
• Çocuk çok az konuşuyor ve iletişim için jest, bakış ya da işaret de az kullanıyorsa
• Daha önce kullandığı sözcükleri ya da sosyal becerileri kaybediyorsa
• Konuşan bir çocuk sohbeti sürdürmekte, sıra almakta ya da arkadaşlık kurmakta belirgin biçimde zorlanıyorsa
• Aile ya da öğretmen, çocuğun iletişimiyle ilgili kaygı taşıyorsa

Otizmden şüpheleniliyorsa ilk adım çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanının değerlendirmesidir. İletişim ve dil becerilerine yönelik bir dil ve konuşma terapisti değerlendirmesi de bu süreçte düşünülebilir.

Değerlendirme nasıl ilerler?

Hekimin yaptığı

Çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanı gelişim öyküsünü alır, çocuğu gözlemler ve tanı ölçütlerini değerlendirir. Gerektiğinde işitme testi ya da başka tıbbi incelemeler istenebilir.

Dil ve konuşma terapistinin yaptığı

Dil ve konuşma terapisti, çocuğun nasıl iletişim kurduğunu ayrıntılı biçimde inceler. Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği (ASHA), terapistin ortak dikkat, sosyal karşılıklılık ve sosyal biliş gibi alanları değerlendirdiğini belirtir (American Speech-Language-Hearing Association [ASHA], t.y.). Değerlendirmede gözlem ile resmî ve resmî olmayan ölçme yolları birlikte kullanılır. İncelenen alanlar genellikle şunlardır:

• İstekte bulunma, reddetme, ilgi paylaşma ve yorum yapma gibi iletişim amaçları
• Ortak dikkat ve jest kullanımı
• Dil anlama ve ifade
• Oyun ve taklit becerileri
• Sohbet başlatma, sürdürme, sıra alma ve bağlama uygun konuşma
• Konuşma sesleri ve konuşmanın anlaşılırlığı
• Az konuşan çocuklarda ADİS gereksinimi

Değerlendirme çoğunlukla oyun içinde ve aileyle birlikte yapılır. Çocuğun evde ve okulda nasıl iletişim kurduğuna ilişkin aile ve öğretmen bilgisi de değerlendirmeye katılır.

Terapi sürecinde neler yapılır?

Terapinin temel hedefi işlevsel iletişimdir. Çocuğun gereksinimlerini, isteklerini ve düşüncelerini günlük yaşamda karşısındakine iletebilmesi amaçlanır. ASHA, otistik özellikleri gizlemeye zorlamanın ya da kimliğini kaybettirmenin terapinin amacı olmadığını vurgular. Yaklaşım, çocuğun kimliğini desteklerken öğrenmesine ve gelişmesine yardım etmeyi hedefler.

Terapide çocuğun profiline göre şu alanlar çalışılabilir:

• Çocuğun ilgi alanları üzerinden kurulan oyunlarla ortak dikkat ve karşılıklı etkileşim
• İstekte bulunma, seçim yapma ve reddetme gibi temel iletişim işlevleri
• Jest, bakış ve seslendirmeyle iletişim girişimleri
• Sözcük dağarcığı ve dil anlama
• Konuşan çocuklarda sohbet, sıra alma, soru sorma ve bağlama uygun dil kullanımı

Ailenin yeri

Ebeveynlerin günlük etkileşimde kullanacağı stratejileri öğrendiği aile aracılı müdahaleler yaygındır. Bir meta-analiz, 1–6 yaş arasındaki otizmli çocuklarla yapılmış 19 randomize kontrollü çalışmayı birleştirmiştir (Nevill vd., 2018). Etkiler küçük düzeyde bulunmuş, araştırmaların niteliğinin arttığı belirtilmiştir. Aile katılımı, çalışılan becerilerin ev yaşamındaki fırsatlarla desteklenmesine olanak tanır.

Az konuşan ya da hiç konuşmayan çocuklar

Bazı çocuklar için konuşma, iletişimin tek ya da en uygun yolu olmayabilir. Alternatif ve Destekleyici İletişim (ADİS), konuşmayı destekleyen ya da konuşmanın yerini alan iletişim yollarının genel adıdır. Resim kartları, işaretler, iletişim panoları, sesli çıktı veren cihazlar ve tablet uygulamaları bunlara örnektir. ASHA, otizmli bireylerin konuşabildikleri durumlarda bile iletişim gereksinimlerini tam karşılamak için ADİS'e ihtiyaç duyabileceklerini belirtir.

Çok az konuşan otizmli çocuklarda iletişim müdahalelerini inceleyen bir Cochrane derlemesi, ölçütleri karşılayan yalnızca 2 randomize kontrollü çalışma bulmuştur (Brignell vd., 2018). Derlemede bu çocuklar, 30'dan az işlevsel sözcük kullanan ya da yalnızca konuşarak iletişim kuramayan çocuklar olarak tanımlanmıştır. Kanıtın niteliği çok düşük olarak değerlendirilmiştir. Yöntem seçimi, çocuğun becerileri, ailenin tercihleri ve günlük yaşamdaki gereksinimler gözetilerek yapılır. Ayrıntılar Alternatif ve Destekleyici İletişim sayfasında yer alır.

Otizmli çocuklar çoğu zaman birden fazla alandan destek alır. Dil ve konuşma terapisi, hekim izlemi ve özel eğitim gibi desteklerle uyumlu biçimde planlanır. Terapinin hedefleri çocuğun gereksinimlerine göre belirlenir ve düzenli olarak gözden geçirilir.

Aileler için

Tanı süreci aileler için yoğun bir dönem olabilir. Çocuğun iletişim biçimini tanımak, günlük etkileşimi kolaylaştırabilir. Otizm şüphesinde çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanına başvurulması gerekir. Çocuğunuzun iletişimi ve sosyal etkileşimiyle ilgili kaygı taşıyorsanız bir dil ve konuşma terapistinden de değerlendirme alınması düşünülebilir.