Otizmli çocuklar konuşur mu?

Otizm tanısı almış ya da otizmden şüphelenilen bir çocuğun ailesi çoğu zaman önce konuşmayı sorar. Yanıt tek bir cümleye sığmaz. Araştırmalar, otizmli çocuklarda sözel dilin çok farklı yollar izleyebildiğini gösteriyor.

Dil gelişimi çocuktan çocuğa ne kadar değişir?

Otizm kuşkusuyla erken dönemde yönlendirilen 192 çocuk, 2 yaşından 19 yaşına kadar altı kez değerlendirildi (Pickles vd., 2014). Çözümleme yedi farklı dil gelişim örüntüsü ortaya çıkardı. 2 ile 6 yaş arasında çocukların ilerleme hızı belirgin biçimde farklıydı. 6 yaşından sonra gruplar birbirine paralel ilerledi. Anlama ve ifade becerileri hemen her grupta birlikte gelişti.

İsveç'te toplum temelli bir örneklemde 4–6 yaş arasındaki 165 otizmli çocuk 2 yıl izlendi (Norrelgen vd., 2015). İzlemin sonunda çocukların %75'i cümle düzeyinde konuşuyordu. %10'u çok az konuşan, %15'i ise konuşmayan grupta yer aldı. Sözel dille en güçlü ilişkili etken çocuğun bilişsel düzeyiydi.

"Az konuşan çocuk" ne anlama gelir?

Alanyazında minimal sözel terimi kullanılır. Bir Cochrane derlemesi bu çocukları 30'dan az işlevsel sözcük kullanan ya da yalnızca konuşarak iletişim kuramayan çocuklar olarak tanımlar (Brignell vd., 2018).

Tanımlar araştırmadan araştırmaya değişir. Sözel olmayan ve minimal sözel tanımlarını inceleyen bir sistematik derleme, kullanılan ölçümlerde ve tanımlarda büyük tutarsızlıklar buldu (Koegel vd., 2020). Oranları okurken hangi tanımın kullanıldığına bakmak gerekir. Tager-Flusberg ve Kasari (2013), otizmli çocukların yaklaşık %30'unun okul çağında da minimal sözel kaldığı tahminini aktarır.

Konuşma geç başlarsa ne olur?

4 yaşına kadar sözcükleri birleştirip cümle kurmamış 535 otizmli çocuk, 8 yaş ve üzerindeyken yeniden değerlendirildi (Wodka vd., 2013). Çocukların %70'i 4 yaşında ya da sonrasında cümle düzeyinde konuşmaya ulaştı. %47'si akıcı konuşma düzeyine geldi. Sözel olmayan zihinsel becerileri daha yüksek ve sosyal etkileşimi daha az etkilenmiş çocuklarda bu beceriler hem daha sık hem daha erken görüldü.

Araştırma bulguları tek bir çocuk için öngörü sağlamaz. Gösterdikleri şey, 4 yaşında cümle kurmayan bir çocuğun konuşmasının ilerleyen yıllarda da gelişebileceğidir.

Konuşmadan önce gelen beceriler

Çocuklar sözcükleri kullanmaya başlamadan önce başka iletişim yolları geliştirir. NIDCD bu beceriler arasında göz teması, jestler, beden hareketleri, taklit ve babıldamayı sayar (National Institute on Deafness and Other Communication Disorders [NIDCD], 2020). Otizmli çocuklarda jest kullanımı gecikebilir ya da alışılmışın dışında olabilir (American Speech-Language-Hearing Association [ASHA], t.y.). Örneğin çocuk işaret etmek yerine bakımverenin elini istediği nesneye doğru çekebilir.

ASHA, otizmli çocuklarda alıcı dilin ifade edici dilden daha gecikmiş olabileceğini de belirtir (ASHA, t.y.). Daha önce öğrenilmiş sözcüklerin kaybı ayrıca dikkat edilmesi gereken bir işarettir.

Terapide erken hedefler çoğu zaman bu alanlarda kurulur. Ortak dikkat, sıra alma ve istekte bulunma gibi beceriler hem iletişimi hem de sözel dilin temellerini destekler.

Konuşma tek iletişim yolu değil

Konuşmanın az olduğu ya da hiç olmadığı durumlarda iletişim başka yollarla desteklenebilir. Resim kartları, işaretler, iletişim panoları ve sesli çıktı veren cihazlar Alternatif ve Destekleyici İletişim (ADİS) başlığı altında toplanır. ASHA, otizmli bireylerin konuşabildikleri durumlarda bile iletişim gereksinimlerini karşılamak için ADİS'e gereksinim duyabileceğini belirtir (ASHA, t.y.).

Çok az konuşan otizmli çocuklarda iletişim müdahalelerini inceleyen Cochrane derlemesi, ölçütleri karşılayan yalnızca 2 randomize kontrollü çalışma buldu (Brignell vd., 2018). Kanıtın niteliği çok düşük olarak değerlendirildi. ADİS'in konuşmayı geciktirip geciktirmediği sorusu ayrı bir yazıda ele alınıyor. Yöntemlerin ayrıntıları Alternatif ve Destekleyici İletişim sayfasında yer alıyor.

Konuşan çocuklarda görülebilen farklılıklar

Konuşmanın varlığı iletişimin kolay olduğu anlamına gelmez. ASHA, ekolalinin konuşan otizmli bireylerde yaygın olduğunu belirtir (ASHA, t.y.). Ekolali, başkalarının söylediklerinin tekrarlanmasıdır ve iletişim amacıyla kullanılabilir. Anında ekolalide tekrar hemen gelir, gecikmeli ekolalide ise aradan zaman geçer.

Konuşma ortaya çıktıktan sonra vurgu ve tonlama alışılmadık olabilir (ASHA, t.y.). Konuşma robot sesi gibi duyulabilir ya da tonlama abartılı gelebilir. Sohbette sıra almak, karşıdakinin ne kadar bilgiye gereksinim duyduğunu kestirmek ve mecazlı ifadeleri anlamak da güç olabilir.

Konuşma seslerindeki güçlükler de yanlış bir izlenim yaratabilir. ASHA, konuşması anlaşılmayan bir kişinin sözel olmadığının varsayılabildiğini belirtir. Oysa aynı kişinin dil ve iletişim becerileri ortalama ya da ortalamanın üzerinde olabilir (ASHA, t.y.).

Ne zaman değerlendirme düşünülebilir?

• Çocuk yaşına göre beklenen dil basamaklarına ulaşmadıysa
• Daha önce kullandığı sözcükleri ya da sosyal becerileri kaybediyorsa
• Konuşuyor ama karşılıklı sohbeti sürdürmekte belirgin biçimde zorlanıyorsa
• Anlaşılamadığı için öfkeleniyor ya da iletişimden çekiliyorsa

Türkiye'de otizm tanısını çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanı koyar. Dil ve konuşma terapisti iletişim, dil ve sosyal iletişim becerilerini değerlendirir. Değerlendirmenin ve terapinin çerçevesi Otizm ve Sosyal İletişim sayfasında anlatılıyor. Konuşmanın geç başlamasıyla ilgili genel işaretler konuşma gecikmesinin belirtileri yazısında yer alıyor.

Terapinin amacı otizmi ortadan kaldırmak değildir. Amaç, çocuğun kendini ifade edebilmesini ve çevresiyle karşılıklı iletişim kurabilmesini desteklemektir.