Alternatif ve destekleyici iletişim konuşmayı geciktirir mi?

Ailelerin en sık dile getirdiği kaygılardan biri şudur: çocuk resim kartı, iletişim panosu ya da konuşan bir cihaz kullanmaya başlarsa konuşma çabasını bırakır mı? Aynı soru inme ya da ilerleyici bir hastalık sonrası ADİS'e yönlendirilen yetişkinlerin yakınlarından da gelir.

ADİS ne işe yarar?

Alternatif ve Destekleyici İletişim (ADİS), konuşmayı tamamlayan ya da konuşmanın yerine geçen iletişim yollarının tümüdür. Jestler ve işaretler dış bir araç gerektirmez. Resim kartları, iletişim panoları, harf tahtaları ve konuşan cihazlar ise araca dayanır. ADİS var olan konuşmanın yanında destekleyici olarak, konuşmanın yerine alternatif olarak ya da ameliyat sonrası yoğun bakımdaki gibi geçici olarak kullanılabilir. Amaç, konuşarak iletişim kuramayan kişinin iletişimini olabildiğince etkili kılmaktır (American Speech-Language-Hearing Association [ASHA], t.y.). Sistemlerin ayrıntısı Alternatif ve Destekleyici İletişim (ADİS) sayfasında anlatılıyor.

Araştırmalar ne gösteriyor?

Gelişimsel yetersizliği olan bireylerle yapılan çalışmaların bir derlemesinde ADİS öncesi ve sonrası konuşma üretimi incelendi. Yöntemsel açıdan yeterli bulunan 6 çalışmadaki 27 olgunun hiçbirinde konuşmada azalma görülmedi. Olguların %11'inde değişiklik olmadı, %89'unda konuşmada kazanım bildirildi. Kazanımlar çoğunlukla küçüktü (Millar vd., 2006).

Otizmli çocuklarla yapılan bir sistematik derleme benzer bir sonuca ulaştı. Derlemeye 9 tek denekli çalışma ile 2 grup çalışması alındı ve toplam 125 çocuğun verisi incelendi. Alınan çalışmalarda ADİS müdahaleleri konuşma üretimini engellememiş, çoğunda konuşmada artış bildirilmiştir. Yazarlar kazanımların mütevazı olduğunu ve beklentilerin gerçekçi tutulması gerektiğini vurgular (Schlosser ve Wendt, 2008).

Rastgele atamalı bir çalışmada 10'dan az sözcük söyleyen 68 küçük çocuk üç müdahaleden birine ayrıldı. İki grupta konuşan cihaz kullanıldı, üçüncü grupta yalnızca sözel çalışıldı. Cihaz kullanılan gruplardaki çocuklar hedef sözcükleri hem cihazla hem sözel olarak üretti. Sözcük dağarcıkları da yalnızca sözel çalışılan gruba göre belirgin biçimde genişti (Romski vd., 2010).

Az konuşan 5-8 yaş arası 61 otizmli çocukla yapılan bir çalışmada müdahaleye konuşan cihazla başlamanın etkisi incelendi. Kendiliğinden kurulan sözel ifadeler, yeni sözcükler ve yorumlar cihazla başlanan kolda daha çok arttı (Kasari vd., 2014).

Kanıt ne kadar güçlü?

Bulgular aynı yönde olsa da kanıt sınırlıdır. Konuşma üretimini inceleyen derlemeye 23 çalışma ve 67 birey alınmıştır. Çalışmaların 17'sinde deneysel kontrol kurulamamış, sonuçlar yalnızca kalan 6 çalışmanın verisiyle değerlendirilmiştir (Millar vd., 2006). Az konuşan otizmli çocuklarla yapılan bir Cochrane derlemesi ölçütleri karşılayan yalnızca 2 rastgele atamalı çalışma bulmuştur. Kanıtın genel kalitesi çok düşük olarak değerlendirilmiştir. Resim değişimine dayalı ADİS yönteminin kullanıldığı çalışmada sözel başlatmalar hemen sonrasında artmış, kazanım 10 ay sonra korunmamıştır (Brignell vd., 2018).

0-6 yaş çocuklarla yapılan güncel bir sistematik derleme ise farklı tanı gruplarında hem ifade edici hem alıcı iletişimde ilerleme bildirir (Leonet vd., 2022). Eldeki verinin söylediği şudur: ADİS konuşmanın önünü kesmez. Konuşmanın gelişeceği anlamına gelmez.

Kaygı nereden geliyor?

ADİS'in "son çare" sayıldığı bir dönem olmuştur. Romski ve Sevcik'in (2005) aktardığına göre 1980'de önerilen bir karar kuralı, 8 yaşına kadar konuşma gelişmediyse ADİS'in düşünülmesini öngörüyordu. Sonraki yıllarda biriken bilgi böyle kuralların kullanımını değiştirdi. Romski ve Sevcik (2005), erken müdahalede ADİS'in önünü kesen 6 yaygın inanışı sıralar ve alanyazına dayanarak bunları reddeder. Listede ADİS'in son çare olduğu, konuşma gelişimini durdurduğu, belirli önkoşul becerilerin gerektiği ve belirli bir yaşa ulaşmanın gerektiği inanışları yer alır. Konuşan cihazların yalnızca bilişsel güçlüğü olmayan çocuklara uygun olduğu inanışı da aynı listededir. Yazarlara göre ADİS iletişim başarısızlığı yaşanmadan önce devreye girmelidir (Romski ve Sevcik, 2005).

ASHA da çok yollu bir yaklaşımla kullanılan ADİS'in doğal konuşmayı destekleyebileceğini belirtir. Bilişsel güçlüğün iletişim kurmaya engel olmadığını da ekler (ASHA, t.y.).

Konuşma hedefi ne olur?

ADİS'e başlamak konuşma hedefinden vazgeçmek değildir. Konuşma çalışmaları ADİS ile aynı dönemde sürdürülür. Aracın kişiye verilmesi de tek başına yeterli olmaz. Ailenin ve öğretmenin aracı oyun, yemek ve alışveriş gibi gerçek anlarda kullanması sürecin parçasıdır. Romski ve Sevcik (2005), çocuk konuşmaya başladığında ailelerin işaret kullanımını kendiliğinden azalttığını bildiren çalışmaları da aktarır. Anlaması iyi olduğu hâlde konuşması sınırlı kalan çocuklarda iletişimi desteklemenin yolları konuşulanları anlayan ama konuşmayan çocuk yazısında ele alınıyor. Otizmde konuşmanın seyri ise otizmli çocuklar konuşur mu? yazısında anlatılıyor.

Yetişkinlerde amaç nedir?

Yetişkinlerde soru çoğu zaman farklı bir yerde durur. İnme ve travmatik beyin hasarı sonrasında ADİS var olan konuşmayı tamamlayabilir. ALS gibi ilerleyici hastalıklarda konuşmanın yerini zamanla alması beklenir. Yoğun bakımda ya da ameliyat sonrasında ise geçici bir çözüm olarak düşünülür (ASHA, t.y.). Öne çıkan ölçüt, kişinin o anki iletişim ihtiyacının karşılanmasıdır.

Ne zaman değerlendirme düşünülebilir?

• Çocuk beklenen dönemde konuşmaya başlamadıysa ve ihtiyaçlarını anlatmakta zorlanıyorsa
• Kişinin konuşması yakın çevresi dışında çoğu zaman anlaşılmıyorsa
• İlerleyici bir hastalıkta konuşma değişmeye başladıysa
• Kendini anlatamamak öfke patlamalarına ya da geri çekilmeye yol açıyorsa

Hangi yolun uygun olduğu kişinin becerileri, günlük ortamları ve ailenin gereksinimleri değerlendirilerek belirlenir. İletişim yollarıyla ilgili kaygılarda bir dil ve konuşma terapistinden değerlendirme alınması düşünülebilir.