Hızlı Bozuk Konuşma

Hızlı bozuk konuşma nedir?

Hızlı bozuk konuşma, İngilizcede cluttering olarak bilinen bir akıcılık bozukluğudur. Akıcılık bozukluğu, konuşmanın akışının iletişimin etkililiğini ve kişinin konuşma isteğini olumsuz etkileyecek biçimde kesintiye uğramasıdır (American Speech-Language-Hearing Association [ASHA], t.y.).

ASHA'nın (t.y.) benimsediği tanıma göre hızlı bozuk konuşmada şu özellikler görülür:

• Olağandan hızlı ya da düzensiz algılanan konuşma hızı
• Kekemeliğe özgü olmayan akıcısızlıkların çok sık görülmesi
• Sık ve düzensiz duraklama örüntüleri
• Seslerin ve hecelerin birbirine aşırı kaynaşması

Hızlı bozuk konuşan kişilerde konuşma hızına bağlı olarak anlaşılırlığı düşüren hatalar artabilir (ASHA, t.y.). Dinleyici söylenenin bir kısmını kaçırır ve kişiden tekrar etmesini isteyebilir.

Tanım tartışması

Hızlı bozuk konuşmanın tanımı alanyazında hâlâ tartışılmaktadır. Van Zaalen-op 't Hof vd. (2009), dil ve konuşma terapistlerinin genel olarak hızlı bozuk konuşmayı ve kekemeliği iki ayrı bozukluk olarak gördüğünü belirtir. Aynı yazarlara göre iki bozukluk benzer özellikler taşır ve sık birlikte görülür. Ayırıcı tanıyı güçleştiren de bu benzerlik ve birlikteliktir. Ayrım için nesnel ölçütler önermişlerdir.

Myers vd. (2012), hızlı bozuk konuşan kişilerin sohbetlerindeki akıcısızlıkları tipik konuşmacılarla karşılaştırdı. Akıcısızlık türlerinin çoğu iki grupta neredeyse aynı sıklıkta görüldü. Farklılık yalnızca art arda gelen düzeltmelerde ve kelime tekrarlarında belirgindi. Yazarlar bu bulguların, en küçük ortak payda tanımı gibi farklı tanım önerileri açısından da önemli olduğunu belirtir.

Yaygınlığa ilişkin veriler de sınırlıdır. ASHA'nın (t.y.) aktardığı tahminler çocuk ve ergenlerde %0,0013 ile %1,2 arasında değişmektedir.

Hangi belirtiler görülebilir?

• Konuşmanın hızlı ya da düzensiz bir ritimle akması
• Hecelerin yutulması, uzun kelimelerin kısaltılarak söylenmesi
• Cümleye başlayıp yarıda bırakma, sık düzeltme ve yeniden başlama
• Kelime ya da söz öbeği tekrarları, "ıı", "şey" gibi dolgu sözcüklerinin sık kullanılması
• Anlama uymayan yerlerde duraklama ya da gerekli yerlerde duraklamama
• Konuşma hızlandıkça anlaşılırlığın belirgin biçimde azalması
• Dinleyicinin anlamadığını geç fark etme

Farkındalık

Hızlı bozuk konuşmada farkındalık kişiden kişiye değişir. Bazı kişiler iletişim güçlüklerinin farkında değildir, ama birçoğu başkalarının kendisini anlamakta zorlandığını bilir (ASHA, t.y.). Yakınların fark ettiği değişiklikler, değerlendirme gereksinimini görmede yol gösterici olabilir.

Kekemelikten farkı nedir?

İki bozukluk da akıcılık bozukluğu olarak sınıflanır, ama konuşmada öne çıkan özellikler farklıdır. Kekemelikte ses ve hece tekrarları, seslerin uzatılması, takılmalar ve kelimelerin aşırı gerginlikle söylenmesi görülür (ASHA, t.y.). Hızlı bozuk konuşmada ise kekemeliğe özgü olmayan akıcısızlıklar, hızlı ya da düzensiz konuşma ve düzensiz duraklamalar öne çıkar. Kekemelik hakkında ayrıntılı bilgi kekemelik sayfasında yer alıyor.

İki bozukluk aynı kişide birlikte de görülebilir. Uzmanlar, kekeleyen çocuk ve yetişkinlerin yaklaşık üçte birinde hızlı bozuk konuşmanın en azından bazı özelliklerinin de bulunduğunu tahmin etmektedir (ASHA, t.y.). Böyle durumlarda değerlendirmede iki bozukluğun katkısı ayrı ayrı incelenir.

Hızlı bozuk konuşmaya dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) ve öğrenme güçlükleri sık eşlik eder (ASHA, t.y.). Okuma ve yazma alanındaki güçlükler okuma yazma güçlükleri sayfasında anlatılıyor.

Ne zaman değerlendirme düşünülebilir?

Aşağıdaki durumlarda bir dil ve konuşma terapistinden değerlendirme alınması düşünülebilir:

• Çevresindekiler sık sık "yavaş konuş" ya da "ne dedin" diyorsa
• Heyecanlandığında ya da hızlandığında konuşması belirgin biçimde zor anlaşılıyorsa
• Konuşmasında sık yeniden başlama, düzeltme ve dolgu sözcükleri varsa
• Sözlü sunum, sınav, telefon görüşmesi ya da toplantılarda anlaşılmadığı için güçlük yaşıyorsa
• Kekemeliğin yanında hızlı ve düzensiz konuşma özellikleri de görülüyorsa

Değerlendirme nasıl ilerler?

Dil ve konuşma terapisti öncelikle kişinin ve yakınlarının gözlemlerini dinler. Farkındalık düşük olabildiği için yakınların anlattıkları değerli bilgi sağlar. Sohbet, bir olayı anlatma ve sesli okuma gibi farklı görevlerden konuşma örnekleri alınır.

Değerlendirmede genellikle şunlara bakılır:

• Konuşma hızı ve hızın konuşma boyunca nasıl değiştiği
• Akıcısızlıkların türü, yani kekemeliğe özgü olup olmadığı
• Duraklamaların yeri ve sıklığı
• Hece ve kelimelerin yutulup yutulmadığı, konuşmanın anlaşılırlığı
• Dil becerileri ve anlatımın düzeni
• Kişinin konuşmasına dair farkındalığı ve duyguları

Terapistin kişinin konuşma anından önce, konuşma sırasında ve sonrasında neler hissettiğini anlamaya çalışması da değerlendirmenin parçasıdır (ASHA, t.y.). Yetişkinlerde bozukluğun günlük yaşama etkisi, terapiden beklenen yarar ve kişinin motivasyonu da ele alınır.

Hekimin rolü ayrı tutulur. DEHB ya da öğrenme güçlüğünden kuşkulanılıyorsa bu tanıları hekim koyar. Yetişkinlikte daha önce olmayan bir konuşma değişikliği başladıysa önce nörolojik değerlendirme gerekir. Konuşma aniden bozulduysa ve buna yüzde kayma ya da kolda güçsüzlük eşlik ediyorsa 112 aranmalıdır.

Terapi sürecinde neler yapılır?

Van Zaalen ve Reichel (2014), hızlı bozuk konuşmada terapinin şu hedeflere odaklandığını belirtir:

• Kişinin sorunu tanıması
• Konuşma hızının azaltılması
• Uygun yerlerde duraklama
• Konuşmanın uygun biçimde izlenmesi
• Öykü anlatma becerilerinin geliştirilmesi

ASHA (t.y.) da duraklamaları artırmak gibi hız stratejilerinin akıcılığı ve anlaşılırlığı artırmak amacıyla kullanıldığını belirtir. Dinleyicinin tepkilerini gözlemleyerek iletişimin koptuğu anları fark etmek de çalışılan becerilerdendir.

Terapide yalnızca konuşma teknikleri üzerinde durulmaz. Van Zaalen ve Reichel (2014), kişinin kendine güveninin ve duygusal becerilerinin desteklenmesinin terapinin parçası olduğunu vurgular. Gerçekçi beklentiler oluşturmak ve motivasyonu korumak da hedefler arasındadır. Kekemelik birlikte görülüyorsa terapi planı iki bozukluğun özellikleri dikkate alınarak yapılır.

Çalışılan becerilerin günlük konuşmaya taşınması zaman ve düzenli uygulama gerektirir. Çocuklarda ve ergenlerde aile ve öğretmenlerle, yetişkinlerde ise kişinin kendi belirlediği iletişim ortamlarıyla bağlantı kurularak ilerlenir.

Yakınlar için

Konuşmayı anlamadığınızda anlamış gibi yapmak yerine hangi bölümü kaçırdığınızı sakin biçimde belirtmek, kişinin iletişimin koptuğu anı fark etmesine yardımcı olabilir. Eleştiren bir dil yerine konuşmanın içeriğine ilgi göstermek, kişinin konuşma isteğini korur. Terapide çalışılan becerilerin günlük konuşmada nasıl destekleneceği terapistle birlikte konuşulabilir. Hedeflerin belirlenmesinde kişinin kendi öncelikleri esas alınır.