Çok hızlı konuşmak bir bozukluk mudur?

Hızlı konuşmak yaygın bir konuşma özelliğidir. Heyecanlanınca, acele edince ya da sevdiği bir konuyu anlatırken birçok kişinin hızı artar. Dinleyici konuşanı anlıyorsa ve konuşan kendini rahat ifade edebiliyorsa ortada bir bozukluk yoktur.

Soru, hız anlaşılırlığı bozmaya başladığında anlam kazanır. Karşıdaki kişi sık sık tekrar istiyorsa, cümlelerin sonu kayboluyorsa ya da konuşma dağınık duyuluyorsa akıcılıkla ilgili bir güçlük düşünülebilir.

Hızlı bozuk konuşma nedir?

Hızlı bozuk konuşma, İngilizcede cluttering olarak bilinen bir akıcılık bozukluğudur. American Speech-Language-Hearing Association'ın (ASHA, t.y.) benimsediği tanıma göre şu özelliklerle tanınır:

• Olağandan hızlı ya da düzensiz algılanan konuşma hızı
• Kekemeliğe özgü olmayan akıcısızlıkların çok sık görülmesi
• Sık ve düzensiz duraklama örüntüleri
• Seslerin ve hecelerin birbirine aşırı kaynaşması

Tanımda hızın yanında başka özelliklerin de aranması önemlidir. Hızlı konuşan ama anlaşılır konuşan kişi bu tabloya girmez.

Konuşmada ayrıca sözcük sonlarının düşmesi, hecelerin yutulması, konudan konuya atlama ve yarıda bırakılıp yeniden kurulan cümleler görülebilir (ASHA, t.y.).

Güçlük yalnızca konuşmanın biçimiyle sınırlı kalmayabilir. Hızlı bozuk konuşan kişilerde konuşmaktan kaçınma, kaygı ve iletişime karşı olumsuz tutumlar bildirilmiştir (ASHA, t.y.). Güçlüğün günlük hayata etkisi değerlendirmede ayrıca ele alınır.

Ölçülen hız her zaman yüksek midir?

Hayır. Kişinin ölçülen konuşma hızı her zaman ortalamanın üzerinde değildir, ama dinleyici konuşmayı hızlı algılar. Bunun nedeni, kişinin kendi sisteminin kaldıramayacağı bir hızda konuşması olarak açıklanır (ASHA, t.y.).

Aynı mantık tersi için de geçerlidir. Ölçülen hızı yüksek olan biri, sesleri net söylüyor ve duraklamaları anlamlı yerlere koyuyorsa anlaşılır kalır.

Akıcısızlıklar da tek başına ayırt edici değildir. Hızlı bozuk konuşan kişilerin sohbetleri tipik konuşurlarla karşılaştırıldığında, akıcısızlık türlerinin çoğu iki grupta neredeyse aynı sıklıkta bulunmuştur. Belirgin fark yalnızca art arda gelen düzeltmelerde ve sözcük tekrarlarında görülmüştür (Myers vd., 2012).

Kekemelikten farkı nedir?

İki tablo da akıcılık bozukluğu başlığı altında ele alınır ve aynı kişide birlikte görülebilir. Öne çıkan özellikler farklıdır (ASHA, t.y.):

• Kekemelikte ses ve hece tekrarları, uzatmalar ve takılmalar görülür. Hızlı bozuk konuşmada kekemeliğe özgü olmayan akıcısızlıklar öne çıkar.
• Kekeleyen kişiler kendi konuşmalarının daha çok farkındadır.
• Kekemelikte fiziksel gerginlik ve kaçınma davranışları daha sıktır.
• Hızlı bozuk konuşmada hıza bağlı olarak anlaşılırlığı düşüren hatalar daha çok görülür.

Uzmanlar, kekeleyen çocuk ve yetişkinlerin yaklaşık üçte birinde hızlı bozuk konuşmanın en azından bazı özelliklerinin bulunduğunu tahmin etmektedir (ASHA, t.y.). Kekemeliğin nedenleri kekemelik neden olur yazısında ele alınıyor.

Ayırıcı tanı kolay değildir. Van Zaalen-op 't Hof vd. (2009), iki bozukluğun benzer özellikler taşıdığını ve sık birlikte görüldüğünü belirtir. Aynı çalışmada ayrım için nesnel ölçütler önerilmiştir.

Çocuklarda nasıl fark edilir?

Tanı okul öncesi dönemde genellikle konmaz. Çocuğun dili, belirtilerin fark edilmesine yetecek kadar uzun ve karmaşık hâle geldiğinde tablo belirginleşir. Hızlı bozuk konuşma çoğunlukla 8 yaş civarında tanınır (ASHA, t.y.).

Birçok kişi ergenlik ya da yetişkinlik döneminde değerlendirmeye gelir. Başvuru çoğu zaman bir başkasının konuşmadaki güçlüğe dikkat çekmesiyle olur (ASHA, t.y.). Farkındalık kişiden kişiye değişir. Bazı kişiler güçlüğün farkında değildir, birçoğu ise çevresinin kendisini anlamakta zorlandığını bilir.

Sık birlikte görülen durumlar

Hızlı bozuk konuşmaya başka güçlükler eşlik edebilir. ASHA'nın (t.y.) sıraladığı örnekler arasında şunlar yer alır:

• Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu
• Öğrenme güçlükleri
• İşitmeyle ilgili güçlükler
• Otizm spektrum bozukluğu
• Sözcük bulma ve anlatımı düzenleme güçlükleri

Okuma ve yazma alanındaki güçlükler okuma yazma güçlükleri sayfasında anlatılıyor. Tanıları hekimin koyduğu durumlar için hekime yönlendirme yapılır.

Ne zaman değerlendirme düşünülebilir?

Aşağıdaki durumlarda bir dil ve konuşma terapistinden değerlendirme alınması düşünülebilir:

• Çevredekilerin sık sık "yavaş konuş" ya da "ne dedin" demesi
• Heyecanlanınca konuşmanın belirgin biçimde zor anlaşılması
• Sık yeniden başlama, düzeltme ve dolgu sözcüğü kullanımı
• Sunum, sınav, telefon görüşmesi ya da toplantılarda anlaşılamamaya bağlı güçlükler
• Çocuğun okulda anlatmak istediğini aktaramaması

Hızlı konuşma tek başına ve yakınmasızsa değerlendirme gerekmeyebilir. Karar, hızın günlük iletişimi ne ölçüde etkilediğine bakılarak verilir.

Yetişkinlikte daha önce olmayan bir konuşma değişikliği başladıysa önce nörolojik değerlendirme gerekir. Konuşma aniden bozulduysa ve yüzde kayma ya da kolda güçsüzlük eşlik ediyorsa 112 aranmalıdır. Nörolojik nedenlerle ortaya çıkan konuşma bozukluğu dizartri nedir yazısında anlatılıyor.

Değerlendirmede ne yapılır?

Dil ve konuşma terapisti sohbet, anlatma ve sesli okuma gibi görevlerden konuşma örnekleri alır. Hız, akıcısızlıkların türü, duraklamaların yeri ve anlaşılırlık ayrı ayrı incelenir. Kişinin kendi konuşmasına ilişkin farkındalığı da değerlendirilir.

Yakınların gözlemleri de alınır. Farkındalık düşük olabildiği için yakınların anlattıkları değerlendirmeye katkı sağlar.

Değerlendirmede hızı düşürme ve duraklamaları artırma denemeleri yapılabilir. Konuşma hızının azaltılması hızlı bozuk konuşmanın belirtilerini genellikle hafifletir (ASHA, t.y.).

Terapide sık kullanılan stratejiler arasında duraklamaları artırmak yer alır. Akıcılığı biçimlendirmeye yönelik bazı yöntemlerin hızlı bozuk konuşmada etkili olmayabileceği belirtilmektedir (ASHA, t.y.). Değerlendirmenin ve terapinin ayrıntıları hızlı bozuk konuşma sayfasında anlatılıyor.