Dizartri nedir?

Konuşmak için soluğun, ses tellerinin, dilin, dudakların ve yumuşak damağın birlikte çalışması gerekir. Dizartride bu hareketlerin gücü, hızı, genişliği, kararlılığı ya da doğruluğu bozulur (American Speech-Language-Hearing Association [ASHA], t.y.-b). Ortaya çıkan konuşma belirsiz, yavaş, kısık ya da genizden gelir gibi duyulabilir.

Dizartri bir hastalığın adı değildir. Sinir sistemini etkileyen bir durumun konuşmadaki görünümüdür. Altta yatan nedeni belirlemek hekimin işidir.

Hangi durumlarda görülür?

Dizartri sonradan edinilebilir ya da doğuştan gelen bir durumla birlikte bulunabilir (ASHA, t.y.-b). Sık karşılaşılan nedenler şunlardır:

• İnme
• Kafa travması ve beyin tümörleri
• Parkinson hastalığı
• Amiyotrofik lateral skleroz (ALS) gibi motor nöron hastalıkları
• Multipl skleroz (MS)
• Serebral palsi

Bazı epilepsi ilaçları da konuşmayı etkileyebilir (NHS, 2023). Konuşma aniden bozulduysa ve yüzde kayma ya da kolda güçsüzlük eşlik ediyorsa vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır. İnmeden sonra görülebilen diğer iletişim sorunları inme sonrası konuşma bozuklukları yazısında anlatılmıştır.

Hangi belirtiler görülebilir?

Belirtiler sinir sisteminin etkilenen bölgesine göre değişir. Aşağıdaki özelliklerin tümü aynı kişide görülmez (ASHA, t.y.-b):

• Belirsiz söylenen ünsüzler ve bulanıklaşan ünlüler
• Sesin alçalması ya da ses şiddetini ayarlamakta zorlanma
• Kısık, boğuk, gergin ya da nefesli ses
• Tek düze, vurgusu azalmış konuşma
• Olağandan yavaş ya da hızlı konuşma, araya giren hızlı akışlar
• Genizden gelen ses
• Cümlelerin kısalması ve nefesin çabuk tükenmesi

Yakınlar değişikliği çoğu zaman önce telefonda ya da gürültülü ortamlarda fark eder. Kişinin konuşurken daha çabuk yorulması da erken işaretlerden olabilir.

Afazi ve konuşma apraksisinden farkı nedir?

Afazide sorun dilin kendisindedir. Kişi kelime bulmakta, cümle kurmakta, konuşulanı anlamakta, okuma ve yazmada zorlanabilir. Dizartri ise yalnızca konuşmanın üretimini etkiler (ASHA, t.y.-b). Dizartrisi olan kişi söyleneni anlar ve ne söyleyeceğini bilir, güçlük sesleri üretmededir. Afazinin ayrıntıları afazi nedir yazısında ele alınmıştır.

Konuşma apraksisinde kaslarda güçsüzlük ya da tonus değişikliği yoktur. Güçlük, konuşma seslerinin ve ezginin planlanmasında ve programlanmasındadır (ASHA, t.y.-a). Konuşma apraksisi dizartri ve afaziyle birlikte de görülebilir. Çocuklarda görülen gelişimsel biçim Çocukluk Çağı Konuşma Apraksisi sayfasında anlatılıyor.

Dizartrinin türleri var mı?

Dizartri, konuşmanın dinleyicide bıraktığı algısal özelliklere göre sınıflandırılır (ASHA, t.y.-b). Flask, spastik, ataksik, hipokinetik, hiperkinetik, tek taraflı üst motor nöron ve karma dizartri tanımlanan türlerdir. Her tür, sinir sisteminin farklı bir bölgesinin etkilenmesiyle ilişkilendirilir.

Türler benzer özellikler taşıdığı için ayrım her zaman kolay olmaz. Doğru ayrım hem terapi hedeflerinin belirlenmesine hem de hekimin tanı çalışmasına katkı sağlar (ASHA, t.y.-b). Türlerin ayrıntılı listesi dizartri ve konuşma apraksisi sayfasında yer alıyor.

Dizartri düşünmeyi ya da anlamayı etkiler mi?

Dizartri yalnızca konuşmanın üretimini etkiler (ASHA, t.y.-b). Kişinin anlaması, düşünmesi ve karar vermesi dizartri yüzünden bozulmaz. Yavaş ve belirsiz konuşma çevredekilerde yanlış bir izlenim bırakabilir.

Konuşurken kişiye yetişkin biriyle konuşulduğu gibi davranmak, cümlesini tamamlamak yerine zaman tanımak iletişimi kolaylaştırır. Aynı hastalık dikkati, belleği ya da dili ayrıca etkileyebilir. Böyle güçlükler varsa bunlar ayrı olarak değerlendirilir.

Dizartrinin gidişi nasıldır?

Gidiş altta yatan nedene bağlıdır. İlerleyici hastalıklarda konuşma zaman içinde değişmeye devam eder. ASHA, ilerleyici hastalıklarda tedavinin amacını her aşamada iletişimi olabildiğince korumak olarak tanımlar. Gerilemeyi geri çevirmek hedef değildir (ASHA, t.y.-b).

Aynı kaynak, ilerleyici hastalıklarda enerjiyi korumaya yönelik stratejilerin kullanılmasını önerir. Tanıdan sonra olabildiğince erken dönemde alternatif iletişim yollarının ve ses kaydının gündeme alınması da önerilir (ASHA, t.y.-b).

Terapiden ne beklenir?

Terapinin yönü, konuşmanın hangi bileşeninin ne ölçüde etkilendiğine göre belirlenir. Hedef, konuşmanın anlaşılırlığını ve doğallığını desteklemektir (ASHA, t.y.-b). Çalışılacak alanlar kişinin öncelikli konuşma ortamlarıyla birlikte seçilir.

Terapinin adımları ve kullanılan yaklaşımlar dizartri ve konuşma apraksisi sayfasında anlatılıyor.

Değerlendirme nasıl ilerler?

Konuşmadaki değişikliğin nedenini hekim araştırır. NHS, önce aile hekimine başvurulabileceğini ve gerektiğinde uzmana yönlendirme yapılacağını belirtir (NHS, 2023). Nöroloji muayenesi, görüntüleme ve tetkikler tanı için kullanılır. Ses kısıklığı ön plandaysa gırtlağın kulak burun boğaz hekimi tarafından muayene edilmesi gerekebilir.

Dil ve konuşma terapisti konuşmanın nasıl etkilendiğini ayrıntılı biçimde inceler (ASHA, t.y.-b):

• Sağlık öyküsü ve kişinin günlük hayatta yaşadığı güçlükler
• Dudak, dil, çene ve yumuşak damağın hareketleri, kas tonusu
• Solunum, ses, rezonans, artikülasyon ve ezginin ayrı ayrı gözlenmesi
• Hızlı ve tekrarlı hece üretimi gibi motor konuşma görevleri
• Farklı uzunluk ve karmaşıklıktaki sözcüklerde anlaşılırlık

Değerlendirmede dizartri, konuşma apraksisi ve afazi birbirinden ayırt edilmeye çalışılır. Sonuçlar hekimle ve ekibin diğer üyeleriyle paylaşılabilir.

Ne zaman değerlendirme düşünülebilir?

Aşağıdaki durumlarda bir dil ve konuşma terapistinden değerlendirme alınması düşünülebilir:

• Konuşmanın yakınlar ya da yabancılar tarafından zor anlaşılması
• İnme, kafa travması ya da beyin ameliyesinden sonra konuşmanın değişmesi
• Nörolojik bir hastalık tanısı konulduktan sonra konuşmada fark edilen değişiklikler
• Konuşmanın yorucu hâle gelmesi, kişinin konuşmaktan kaçınmaya başlaması

Nedeni bilinmeyen ve yavaş yavaş ilerleyen bir konuşma değişikliğinde önce nöroloji muayenesi gerekir. Parkinson hastalığında konuşma ve sesin nasıl etkilendiği ayrı bir yazıda, ALS'de iletişimin sürdürülmesi ise ALS'de iletişim yazısında ele alınıyor.