Afazi nedir?

Afazi, beyinde dili işleyen bölgelerin hasar görmesiyle sonradan ortaya çıkan bir dil bozukluğudur. Hasar çoğunlukla beynin sol yarısındadır. Kelime bulmayı, cümle kurmayı, konuşulanı anlamayı, okumayı ve yazmayı farklı ölçülerde etkileyebilir (Brady vd., 2016). Tablo kişiden kişiye çok değişir. Biri yalnızca bazı kelimeleri bulmakta zorlanırken bir başkası neredeyse hiç konuşamayabilir.

Afazi zekâ kaybı mıdır?

Afazi zekâ kaybı değildir. Dil ve düşünme birbiriyle bağlantılı ama ayrı becerilerdir. Afazinin varlığı tek başına bilişsel bir bozukluk olduğunu göstermez (American Speech-Language-Hearing Association [ASHA], t.y.). Kişinin zorlandığı şey çoğu zaman düşünmek değil, düşündüğünü dile dökmek ya da duyduğu dili çözmektir.

Öte yandan aynı inme dikkat, bellek ya da planlama gibi becerileri de etkileyebilir. Böyle güçlükler varsa ayrıca değerlendirilir. Bu alan bilişsel-iletişim bozuklukları başlığı altında ele alınır.

Neden olur ve ne kadar sık görülür?

Afazinin en sık nedeni inmedir. Kafa travması, beyin tümörleri, beyin ameliyeleri ve beyin enfeksiyonları da afaziye yol açabilir (ASHA, t.y.). İnme geçirenlerin yaklaşık üçte birinde afazi görülür (National Institute on Deafness and Other Communication Disorders [NIDCD], 2025).

İsviçre'de yapılan nüfus temelli bir çalışmada, ilk kez iskemik inme (damar tıkanmasına bağlı inme) geçiren 269 kişi izlenmiştir. Bu kişilerin %30'unda afazi saptanmıştır. Aynı çalışmada afazi riski yaşla birlikte artmıştır (Engelter vd., 2006).

Afazi her zaman ani başlamaz. Primer progresif afazide dil becerileri, sinir hücrelerinin giderek kaybedildiği bir hastalık sürecinde yavaş yavaş zayıflar. Dil güçlüğü, bellek ya da davranış değişikliklerinden önce ortaya çıkar (NIDCD, 2025).

Afazide neler görülebilir?

Belirtiler hasarın yerine ve büyüklüğüne göre değişir. Sık karşılaşılan güçlükler şunlardır:

• Bildiği bir kelimeyi o anda bulamamak, kelimenin çevresinden dolaşarak anlatmak
• Kelimelerin yerine başka kelimeler ya da anlamsız sözcükler kullanmak
• Kısa, zorlanarak söylenen, dilbilgisi yapısı yalınlaşmış cümleler kurmak
• Akıcı konuşurken anlamı belirsiz cümleler kurmak ve hataları fark etmemek
• Konuşulanı, özellikle uzun ya da karmaşık cümleleri anlamakta güçlük
• Okuma ve yazmada güçlük

Afazi türleri ve sınıflamanın sınırları

Afazi geleneksel olarak akıcı ve akıcı olmayan türlere ayrılır. Akıcı olmayan afazinin bilinen örneği Broca afazisidir. Konuşma kısa ve zorlamalıdır, anlama görece daha iyidir ve kişi çoğunlukla güçlüğünün farkındadır. Akıcı afazinin bilinen örneği Wernicke afazisidir. Konuşma akıcıdır ama anlamı belirsizleşir, anlama güçlüğü belirgindir ve kişi hatalarını fark etmeyebilir. Global afazide konuşma ve anlama birlikte ağır biçimde etkilenir. Anomik afazi ve iletim afazisi gibi başka alt türler de tanımlanır (NIDCD, 2025).

Sınıflamanın sınırları vardır. Bir kişinin tablosu tek bir türe tam uymayabilir. Tablo, iyileşmeyle birlikte zaman içinde değişebilir de (ASHA, t.y.). Değerlendirmede tür adından çok, kişinin hangi dil becerilerinde zorlandığı ve hangilerinin korunduğu ayrıntılı biçimde ortaya konur.

İyileşme nasıl seyreder?

İnmeden sonraki ilk birkaç ayda, terapi olmaksızın da dil becerilerinde belirgin gelişme görülebilir. Dil ve iletişim becerileri beyin hasarından sonra yıllarca gelişmeye devam edebilir (NIDCD, 2025).

Kimin ne ölçüde ilerleyeceğini önceden kesin söylemek mümkün değildir. ASHA, uzun dönemdeki gidişi en güçlü biçimde öngören etkenlerin afazinin başlangıçtaki şiddeti ile hasarın yeri ve büyüklüğü olduğunu belirtir. İnme sonrası depresyon ve sosyal yalıtım da gelişmeyi zorlaştırabilir (ASHA, t.y.).

Dil ve konuşma terapisi ne sunar?

Dil ve konuşma terapisinin inme sonrası afazideki etkisi bir Cochrane derlemesinde incelenmiştir. Cochrane derlemeleri, bir konudaki çalışmaları sistematik biçimde bir araya getirir. Bu derleme 57 randomize kontrollü çalışmayı ve 3002 katılımcıyı kapsar. Terapi alan kişilerde, terapi almayanlara göre işlevsel iletişim, okuma, yazma ve ifade edici dilde yarar bulunmuştur (Brady vd., 2016).

Aynı derlemede yüksek yoğunlukta ya da daha uzun süre verilen terapide işlevsel iletişim daha iyi bulunmuştur. Ancak yoğun programlarda terapiyi bırakanların oranı da daha yüksektir. Yazarlar, yoğun programların herkes için kabul edilebilir olmayabileceğini belirtir. İzlem ölçümlerinde ise yarar belirgin değildi ve bu analizler daha az veriye dayanıyordu.

Terapide dil becerilerini yeniden güçlendirmeye yönelik çalışmalar ile kalan güçlükleri telafi eden stratejiler birlikte yer alır. Yakınlara yönelik iletişim partneri eğitimi de bu yaklaşımlar arasındadır. Konuşmanın yetmediği durumlarda fotoğraf, iletişim defteri ya da elektronik cihazlar gibi Alternatif ve Destekleyici İletişim (ADİS) yollarından yararlanılabilir (ASHA, t.y.).

Yakınlar için iletişim önerileri

NIDCD'nin afazili bir kişinin yakınlarına yönelik önerilerinden bazıları şunlardır (NIDCD, 2025):

• Kısa ve basit cümleler kurun.
• Önemli kelimeleri gerektiğinde tekrarlayın ya da yazın.
• Yetişkin biriyle konuşur gibi konuşun.
• Ortamdaki dikkat dağıtıcıları azaltın.
• Kişiyi sohbete katın ve fikrini sorun.
• Konuşmasını düzeltmeyin, söylemesi için zaman tanıyın.
• Jest, çizim ya da yazı gibi her iletişim biçimini destekleyin.

Ne zaman değerlendirme düşünülebilir?

Konuşmanın ya da konuşulanı anlamanın aniden bozulması inme belirtisi olabilir. Böyle bir durumda vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır. İnme belirtileri ve inmeden sonra görülebilen diğer iletişim sorunları inme sonrası konuşma bozuklukları yazısında ele alınmıştır.

İnme ya da başka bir beyin hasarından sonra hekim ilk dil taramasını yapabilir. Kapsamlı değerlendirme için kişinin bir dil ve konuşma terapistine yönlendirilmesi önerilir (NIDCD, 2025). Taburculuktan sonra kelime bulma, anlama, okuma ya da yazmada güçlükler sürüyorsa bir dil ve konuşma terapistinden değerlendirme alınması düşünülebilir. Değerlendirme ve terapi süreci afazi sayfasında anlatılmıştır.

Dil güçlüğü belirgin bir olay olmadan, aylar içinde yavaş yavaş başladıysa önce nöroloji hekimine başvurulması gerekir.