Gecikmiş Dil ve Konuşma

Gecikmiş dil ve konuşma nedir?

Gecikmiş dil ve konuşma, çocuğun sözcük kullanmaya, sözcükleri birleştirmeye ve cümle kurmaya yaşıtlarından belirgin biçimde geç başlamasını anlatır. Günlük dilde bu çocuklar için "geç konuşan çocuk" ifadesi kullanılır.

Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği (ASHA) bu durumu geç dil gelişimi olarak adlandırır. Tanıma göre dil geç başlar, ama tanılı başka bir yetersizlik ya da bilişsel veya motor alanda gecikme yoktur (American Speech-Language-Hearing Association [ASHA], t.y.). ASHA'nın derlediği çalışmalarda 2 yaşındaki çocuklarda yaygınlık tahminleri çoğunlukla %10 ile %20 arasındadır.

Konuşmanın geç başlaması her zaman tek başına bir durum değildir. Rescorla (2011), ifade edici dildeki gecikmenin bazen otizm, zihinsel yetersizlik, işitme kaybı ya da dil anlamadaki gecikmeye bağlı olabileceğini belirtir. İfade edici dil, düşünceleri sözcük ve cümlelerle anlatabilme becerisidir. Yazara göre 18–35 aylık çocuklarda yapılan dil taraması bu çocukları fark etmeye yardım eder.

Dil güçlüğü okul öncesi yıllarda sürüp iletişimi belirgin biçimde sınırladığında Gelişimsel Dil Bozukluğu açısından da değerlendirme yapılır. Bu sayfa daha çok küçük yaşlardaki gecikmeye odaklanır.

Hangi belirtiler görülebilir?

Belirtiler çocuğun yaşına göre değişir. Yaşa göre ayrıntılı işaretler çocuklarda konuşma gecikmesinin belirtileri yazısında ele alınır. Genel olarak şu gözlemler gecikmeyi düşündürebilir:

• Kullandığı sözcüklerin yaşıtlarına göre az olması ve yeni sözcüklerin yavaş eklenmesi
• Sözcükleri birleştirmeye geç başlaması
• İsteklerini daha çok işaret ederek, elinden çekerek ya da ağlayarak anlatması
• Söylenenleri anlamada da zorlanması
• Taklit, oyun ve karşılıklı iletişim girişimlerinin az olması

Anlama becerisi, ileriki gelişim hakkında ipucu verir. Geç konuşan çocuklarla yapılan çalışmaları birleştiren bir meta-analiz, okul öncesi dönemdeki ifade edici dil düzeyini yordayan etkenleri incelemiştir (Fisher, 2017). Küçük yaştaki sözcük dağarcığı, dil anlama düzeyi ve sosyoekonomik durum anlamlı yordayıcılar arasında yer almıştır. Cinsiyet ve aile öyküsü ise anlamlı bulunmamıştır. Anlayıp konuşmayan çocuklar çocuğum konuşulanları anlıyor ama konuşmuyor yazısında ayrıca ele alınır.

Ne zaman değerlendirme düşünülebilir?

Bekle-gör yaklaşımının sınırları

Geç konuşan çocuklar için sık duyulan öneri beklemektir. Uzun izlem çalışmalarında geç konuşan çocukların çoğu 5–7 yaşa kadar dil testlerinde ortalama aralığa ulaşmıştır (Rescorla, 2011). Aynı derlemeye göre bu çocuklar grup olarak ergenliğe kadar pek çok dil ölçümünde yaşıtlarından düşük puan almaya devam eder.

Kimin yetişeceğini önceden bilmek de zordur. 8.386 ikiz çocuğu kapsayan bir çalışmada, 2 yaşında sözcük dağarcığı en alt %10'da olan çocukların %44,1'inde 3 yaşında dil güçlüğü sürmüştür (Dale vd., 2003). 4 yaşında bu oran %40,2 idi. Ölçümler ebeveyn bildirimine dayanıyordu. Araştırmacılar, 2 yaş bilgisiyle kimin güçlüğünün süreceğini kestirmenin klinik kullanım için fazla hatalı olduğunu bildirmiştir. Güçlüğü süren çocuklar her zaman başlangıçta en ağır gecikmesi olanlar değildi.

Capone Singleton (2018), geç konuşanların çoğunun kendiliğinden yetişeceği görüşünü yeniden sorgular. Yazar, güçlüğü süren çocukların gözden kaçmaması gerektiğini vurgular. Geç konuşmanın sosyalleşmeyi ve okula hazır bulunuşluğu etkileyebileceğini de belirtir.

İzlem ile hiçbir şey yapmadan beklemek aynı şey değildir. ASHA, başka bir gelişimsel gecikme saptanmayan çocuklarda düzenli izlemi ya da izlemle birlikte dolaylı dil uyarımını olağan yol olarak tanımlar. Böyle bir izlem kararı, çocuğun gelişimi değerlendirildikten sonra verilir.

Değerlendirme için işaretler

Aşağıdaki durumlarda bir dil ve konuşma terapistinden değerlendirme alınması düşünülebilir:

• Çocuğun sözcük kullanımı yaşıtlarının belirgin biçimde gerisindeyse
• Söylenenleri anlamada da güçlük fark ediliyorsa
• Adına tepki verme, işaret ederek gösterme ya da ilgisini paylaşma az görülüyorsa
• Daha önce kullandığı sözcükleri ya da becerileri kaybediyorsa
• Seslere tepkisi konusunda şüphe varsa ya da sık kulak enfeksiyonu geçiriyorsa
• Aile, bakım veren ya da öğretmen gelişimle ilgili kaygı taşıyorsa

Belirli yaşlarla ilgili sorular çocuğum 2 yaşında konuşmuyor ve 3 yaşındaki çocuk kaç kelime konuşmalı yazılarında yanıtlanır. Gecikmenin hangi noktada sorun sayıldığı geç konuşma ne zaman sorun olarak değerlendirilir yazısında anlatılır.

Değerlendirme nasıl ilerler?

Dil ve konuşma terapistinin değerlendirmesi ayrıntılı bir öyküyle başlar. Aileye kaygıları, doğum ve gelişim öyküsü, sağlık geçmişi ve ailede dil güçlüğü olup olmadığı sorulur. Ardından çocuğun becerileri oyun içinde, ebeveyn bildirimiyle ve gerektiğinde standart testlerle incelenir (ASHA, t.y.). Değerlendirmede genellikle şu alanlara bakılır:

• Dil anlama ve ifade edici sözcük dağarcığı
• Sözcük birleştirme ve dilbilgisi
• Oyun becerileri ve sosyal iletişim
• Konuşma sesleri
• İşitmeye ilişkin tarama ya da gözlem

İşitme kaybı dil gelişimini doğrudan etkileyebilir. ASHA, dil güçlüğüne katkıda bulunabilecek bir işitme kaybını dışlamak için işitme taramasını değerlendirmenin parçası olarak sayar. Şüphe olduğunda çocuk ayrıntılı odyolojik değerlendirmeye yönlendirilir. Kulak muayenesi ve tedavi gerektiren durumlar KBB hekiminin alanındadır.

Dil ve konuşma terapisti tanı koyma sınırlarını gözetir. Otizm, zihinsel yetersizlik ya da başka bir gelişimsel durumdan şüphelenildiğinde çocuk hekimi, çocuk nörolojisi ya da çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanına yönlendirme yapılır. Söz konusu tanıları hekim koyar.

Terapi sürecinde neler yapılır?

Küçük yaştaki çocuklarda çalışmanın önemli bir bölümü aileyle birlikte yürütülür. Ebeveyn tarafından uygulanan dil müdahalelerini inceleyen bir meta-analiz 18 çalışmayı bir araya getirmiştir (Roberts ve Kaiser, 2011). Sonuçlar, 18–60 aylık dil güçlüğü olan çocuklarda anlama ve ifade becerileri üzerinde anlamlı olumlu etkiler göstermiştir.

Terapist aileye günlük rutinlerde kullanılabilecek etkileşim yollarını gösterir ve uygulamayı birlikte gözden geçirir. ASHA'nın dil gelişimini destekleyen etkileşim biçimleri arasında saydığı örneklerden bazıları şunlardır:

• Çocuğun iletişim girişimine, o anki ilgisiyle doğrudan ilişkili bir yanıt vermek
• Çocuğun eylemlerini ya da sözcüklerini taklit edip genişletmek (çocuk "top" dediğinde "büyük top" demek gibi)
• Çocuğa iletişimi başlatması için yeterli zaman tanımak
• Kitap okurken sorular sorup çocuğu sohbete katmak (etkileşimli kitap okuma)

Bazı çocuklarda terapistin doğrudan yürüttüğü seanslar da plana eklenir. Hedefler çocuğun o anki dil düzeyine göre belirlenir. İlk aşamada iletişim girişimlerini artırmak, sonraki aşamada sözcük birleştirmelerini desteklemek hedeflenebilir. Terapinin süresi ve sıklığı değerlendirme bulgularına göre planlanır. Önceden kesin bir süre söylemek mümkün değildir.

Aileler için

Dil gelişimiyle ilgili kaygı çoğu zaman önce ailede ortaya çıkar. Değerlendirme sonrasında yalnızca izlem önerilse bile ailenin günlük etkileşimde kullanabileceği yollar vardır. Oyun, yemek, banyo ve kitap zamanı gibi rutinler dil uyarımı için doğal fırsatlar sunar. Çocuğunuzun dil gelişimiyle ilgili kaygı taşıyorsanız bir dil ve konuşma terapistinden değerlendirme alınması düşünülebilir.