Afazi

Afazi nedir?

Afazi, beyinde oluşan bir hasardan sonra ortaya çıkan edinilmiş bir dil bozukluğudur. Konuşma, konuşulanı anlama, okuma ve yazma farklı derecelerde etkilenebilir (American Speech-Language-Hearing Association [ASHA], t.y.). En sık nedeni inmedir. Kafa travması, beyin tümörü, beyin ameliyesi ve beyin enfeksiyonları da afaziye yol açabilir.

Afazinin türleri ve temel özellikleri Afazi nedir? yazısında ayrıca anlatılıyor. İnmeden sonra afaziyle birlikte konuşma kaslarını ya da konuşmanın planlanmasını etkileyen sorunlar da görülebilir. Aradaki farklar için İnme sonrası konuşma bozuklukları nelerdir? yazısına ve dizartri ve konuşma apraksisi sayfasına bakılabilir. Aşağıdaki bölümler afazide değerlendirmenin ve terapinin nasıl ilerlediğine odaklanıyor.

Hangi belirtiler görülebilir?

Afazinin görünümü hasarın yerine ve büyüklüğüne göre değişir. Aynı kişide birden fazla dil becerisi etkilenebilir. Sık karşılaşılan güçlükler şunlardır:

• Bilinen bir kelimeyi bulamama, uzun duraklamalar ya da dolaylı anlatım
• Bir kelimenin yerine başka bir kelime ya da benzer sesli bir söz kullanma
• Kısa, eksik ya da dil bilgisi açısından bozuk cümleler
• Akıcı olduğu hâlde anlamı takip edilemeyen konuşma
• Uzun ya da karmaşık cümleleri anlamada zorlanma
• Okuduğunu anlamada ve yazmada güçlük

Konuşma ya da anlama güçlüğünün birdenbire başlaması inme belirtisi olabilir. Yüzde kayma, bir kolda ya da bacakta güçsüzlük ve yutma güçlüğü tabloya eşlik edebilir. Böyle bir durumda beklemeden 112 aranmalıdır. Dil ve konuşma terapisi acil tıbbi bakımın yerini tutmaz.

Ne zaman değerlendirme düşünülebilir?

İnme ya da beyin hasarından sonra dil güçlükleri fark edildiğinde değerlendirme düşünülebilir. Şu durumlarda dil ve konuşma terapistinin görüşü yol gösterici olur:

• Hastanede yatış sırasında kişinin konuşmakta ya da söyleneni anlamakta zorlandığı görüldüğünde
• Taburculuktan sonra günlük konuşmalarda, telefonda ya da okuma yazmada güçlük sürdüğünde
• Kişi ya da ailesi iletişimle ilgili yeni hedefler belirlemek istediğinde
• İnmenin üzerinden aylar ya da yıllar geçmiş olsa bile iletişim güçlüğü günlük hayatı kısıtladığında

İnme ya da travma olmadan yavaş yavaş ilerleyen kelime bulma güçlüğü farklı bir tablo düşündürebilir. Böyle bir durumda önce nöroloji değerlendirmesi gerekir. İlerleyici dil bozuklukları demans ve bilişsel-iletişim bozuklukları sayfasında ele alınıyor.

Değerlendirme nasıl ilerler?

Afazinin nedenini belirlemek hekimin görevidir. İnme tanısı, beyin görüntülemesi ve tıbbi tedavi nöroloji ekibinin sorumluluğundadır. Dil ve konuşma terapisti ise dilin hangi yönlerinin ne ölçüde etkilendiğini ayrıntılı olarak inceler.

Dil ve konuşma terapistinin değerlendirmesinde genellikle şu başlıklar yer alır (ASHA, t.y.):

• Sağlık öyküsü, kişinin inme öncesindeki dil kullanımı, mesleği ve ilgi alanları
• Konuşulanı anlama, adlandırma, tekrarlama ve konuşma üretimi
• Okuma ve yazma becerileri
• Eşlik edebilecek motor konuşma sorunları, işitme, görme ve bilişsel durum
• Günlük hayattaki iletişim ihtiyaçları ve yakınların gözlemleri

Hastanede süreç çoğu zaman kısa bir dil taramasıyla başlar. Gerekli görülürse ayrıntılı değerlendirmeye geçilir (ASHA, t.y.). Standart testlerin yanında sohbet ve günlük görevler de gözlenir. Kişinin kültürel ve dilsel geçmişi sonuçlar yorumlanırken dikkate alınır. Değerlendirmenin sonunda kişi ve ailesiyle birlikte gerçekçi hedefler belirlenir.

Terapi boyunca ilerleme düzenli aralıklarla yeniden ölçülür. Hedefler kişinin değişen ihtiyaçlarına göre güncellenir. Planın merkezinde kişinin ve ailesinin öncelikleri yer alır. Bir kişi için telefonda konuşabilmek, bir başkası için torunlarıyla sohbet edebilmek öncelikli olabilir.

Terapi sürecinde neler yapılır?

Dil ve konuşma terapisinin afazideki yeri araştırmalarla desteklenmektedir. İnme sonrası afaziyle ilgili bir Cochrane derlemesi 57 randomize kontrollü çalışmayı bir araya getirmiştir. Terapi alan kişilerde işlevsel iletişim, okuma, yazma ve ifade edici dilde fayda bildirilmiştir (Brady vd., 2016). Aynı derlemede daha yoğun ve daha uzun süreli terapi işlevsel iletişimde daha olumlu sonuç vermiştir. Yoğun programlarda terapiyi bırakma oranı da daha yüksek bulunmuştur.

Terapi kişinin afazi profiline ve hedeflerine göre planlanır. Kelime bulma, cümle kurma ve anlama çalışmaları bozulan becerileri hedefler. Günlük hayatta sık kullanılan konuşmaların önceden çalışılması ve ezgi ya da ritimden yararlanan yaklaşımlar da kullanılabilir. Gerektiğinde resimler, iletişim defteri ya da tablet gibi Alternatif ve Destekleyici İletişim (ADİS) araçları konuşmayı destekler.

Akut dönem

İnmeden sonraki ilk günlerde kişi genellikle hastanededir. Bu dönemde amaç, dil güçlüğünün türünü belirlemek ve kişinin sağlık ekibiyle iletişim kurabilmesini sağlamaktır. Evet-hayır soruları, işaretler ya da basit resim kartları temel ihtiyaçları ifade etmeyi kolaylaştırabilir. Aileye ilk iletişim önerileri de bu sırada verilir.

Rehabilitasyon dönemi

Tıbbi durum dengelendikten sonra daha düzenli bir terapi programına geçilir. Terapi yatarak rehabilitasyon veren bir merkezde ya da ayakta sürdürülebilir. Hedefler hem bozulan dil becerilerini hem de günlük iletişimi kapsar. Çalışılan becerilerin evde kullanılması için aileyle iş birliği yapılır.

Kronik dönem

Araştırmalarda inmeden en az 6 ay sonra süren afazi kronik olarak adlandırılır. Almanya'da yapılan randomize kontrollü bir çalışmaya kronik afazisi olan 70 yaş ve altı bireyler katılmıştır. Haftada en az 10 saat, 3 hafta süren yoğun terapi günlük iletişimde anlamlı ilerleme sağlamıştır (Breitenstein vd., 2017). Kronik dönemde hedef çoğu zaman sosyal hayata, işe ya da hobilere katılımı desteklemektir. Afazi grupları ve topluluk etkinlikleri de bu dönemin parçası olabilir.

Aile ve iletişim ortakları için

Afazi, kişinin çevresindeki herkesle kurduğu iletişimi etkiler. İletişim ortağı eğitimi, aile üyelerine, bakım verenlere ve sağlık çalışanlarına afazili kişiyle konuşmayı kolaylaştıran yolları öğretir. Güncellenmiş bir sistematik derlemede incelenen 25 çalışmanın tamamı eğitimden sonra olumlu değişiklik bildirmiştir (Simmons-Mackie vd., 2016). Derleme, kronik afazide iletişim ortağı eğitiminin uygulanmasını önermektedir.

Günlük konuşmalarda şu yollar işe yarayabilir:

• Kısa ve açık cümleler kurmak, ama kişiyle çocukla konuşur gibi konuşmamak
• Yanıt için acele etmemek, kişinin cümlesini hemen onun yerine tamamlamamak
• Anlaşılmadığında yazı, çizim, jest ya da resimden yararlanmak
• Seçenekli ya da evet-hayır ile yanıtlanabilecek sorular sormak
• Televizyon gibi arka plan seslerini azaltmak
• Kişiyi aile kararlarına ve sohbetlere katmayı sürdürmek

Afazi sonrası iletişimle ilgili soru ve kaygılar için bir dil ve konuşma terapistinden değerlendirme alınması düşünülebilir.