Alternatif ve Destekleyici İletişim (ADİS)

ADİS nedir?

Alternatif ve Destekleyici İletişim (ADİS), konuşma ve dil güçlüklerini tamamlayan ya da telafi eden iletişim yollarını kapsar. Çocukluktan ileri yaşa kadar her dönemde kullanılabilir (American Speech-Language-Hearing Association [ASHA], t.y.). Destekleyici iletişim konuşmanın yanında kullanılır. Alternatif iletişim ise konuşmanın yerini alır.

ADİS iki ana gruba ayrılır (ASHA, t.y.):

• Yardımsız ADİS: jestler, işaretler, yüz ifadeleri ve sesler gibi dış bir araç gerektirmeyen yollar
• Yardımlı ADİS: kişinin dışında bir araç kullanılan yollar

Yardımlı sistemler de kendi içinde ikiye ayrılır. Düşük teknolojili sistemler iletişim panoları, resim kartları, iletişim defterleri, harf tahtaları ve yazı gibi araçlardır. Yüksek teknolojili sistemler ise ses çıkaran iletişim cihazları, iletişim uygulaması yüklü tabletler ve yazıyı sese çeviren bilgisayarlardır. Cihazlar dokunarak, bir düğme ya da anahtarla veya göz hareketiyle kullanılabilir.

Çoğu kişi tek bir yola bağlı kalmaz. Konuşma, jest, resim ve cihaz aynı gün farklı ortamlarda birlikte kullanılabilir.

Kimler yararlanabilir?

Konuşması günlük iletişim ihtiyaçlarını karşılamayan her yaştan kişi ADİS'ten yararlanabilir. Doğuştan gelen durumlar, sonradan edinilen hastalıklar ve otizm bu grupta yer alır (ASHA, t.y.). Sık karşılaşılan örnekler şunlardır:

• Serebral palsi gibi konuşma kaslarını etkileyen doğuştan durumlar
• Otizm spektrum bozukluğu ve konuşmanın sınırlı kaldığı gelişimsel güçlükler
• İnme sonrası afazi ve ağır motor konuşma bozuklukları
• ALS, multipl skleroz ve Parkinson gibi ilerleyici hastalıklar
• Yoğun bakımda solunum cihazına bağlı ya da trakeostomisi olan hastalar

Otizmli bireylerle yapılan tek denekli çalışmaların meta-analizinde yardımlı ADİS müdahalelerinin hedeflenen davranışlarda büyük etkiler gösterdiği bildirilmiştir. Etkiler en çok iletişim becerilerinde görülmüştür (Ganz vd., 2012). Otizmde iletişimin genel çerçevesi otizm ve sosyal iletişim sayfasında anlatılıyor. Otizm tanısını hekim koyar.

ALS'de hastalık ilerledikçe konuşma çoğu kişide günlük iletişimi karşılayamaz hâle gelir. Anlaşılırlık azalmaya başladıktan sonra gerileme hızlı olabilir. ADİS'e yönlendirmenin zamanlaması klinik açıdan en önemli kararlardan biri olarak görülür (Beukelman vd., 2011). İlerleyici hastalıklarda konuşmanın değişimi dizartri ve konuşma apraksisi sayfasında ele alınıyor.

Yoğun bakımda solunum cihazına bağlı ve bilinci açık hastalar da iletişim kurmakta zorlanır. Sistematik bir derlemede iletişim panolarının iletişimi iyileştirdiği ve hasta memnuniyetini artırdığı bildirilmiştir. Bilgisayar tabanlı ADİS araçları da yararlı bulunmuş, göz ya da göz kırpma ile kontrol edilen seçenekler hareket kısıtlılığı olan hastalarda kullanılmıştır (ten Hoorn vd., 2016). Derlemedeki kanıtın sınırlı olduğu da vurgulanmıştır.

ADİS konuşmayı geciktirir mi?

Ailelerin sık dile getirdiği bir kaygı, ADİS'in çocuğun konuşma isteğini azaltacağıdır. Romski ve Sevcik (2005), bu kaygının araştırmalarla desteklenmediğini belirtir. Yazarlara göre çalışmalar ADİS deneyiminden sonra konuşma becerilerinde ilerleme bildirmektedir. Küçük çocuklarda ADİS kullanımı konuşma gelişimini engellememekte, sözel iletişimi destekleyebilmektedir. Konuşma, ADİS ile eş zamanlı bir hedef olarak kalır.

Aynı makale başka yaygın inanışları da ele alır. ADİS, konuşmanın gelişmediği kesinleştiğinde başvurulan bir son çare değildir. İletişimde başarısızlık yaşanmadan önce başlanması önerilir. Çocuğun belirli bir yaşa ya da önkoşul becerilere ulaşmasını beklemek için de kanıt yoktur (Romski ve Sevcik, 2005). ASHA da çok yollu bir yaklaşımla kullanılan ADİS'in doğal konuşmayı destekleyebileceğini belirtir (ASHA, t.y.).

Ne zaman değerlendirme düşünülebilir?

Şu durumlarda ADİS değerlendirmesi düşünülebilir:

• Kişinin konuşması yakın çevresi dışında çoğu zaman anlaşılmıyorsa
• Çocuk beklenen dönemde konuşmaya başlamamış ve ihtiyaçlarını anlatmakta zorlanıyorsa
• İhtiyaçlarını anlatamamak yoğun öfke, ağlama ya da içe kapanmaya yol açıyorsa
• İlerleyici bir hastalık tanısı konulduysa ve konuşma değişmeye başladıysa
• Hastanede yatan bir yakın konuşamadığı için ihtiyaçlarını iletemiyorsa

Değerlendirme nasıl ilerler?

ADİS değerlendirmesi, kişiye ve ortamlarına uygun iletişim yollarını bulmayı amaçlar. Dil ve konuşma terapisti şu alanları inceler (ASHA, t.y.):

• Motor beceriler: oturma ve pozisyon, el kullanımı, aracı hangi yolla kullanabileceği
• Görme ve işitme: sembollerin boyutu, ekran düzeni ve sesli geri bildirim
• Dil ve okuryazarlık: anlama, ifade, kelime dağarcığı, okuma ve yazma
• Bilişsel beceriler: dikkat, bellek ve problem çözme
• Çevre: ev, okul, iş ve hastane gibi ortamlar ile iletişim ortaklarının ihtiyaçları

Toplanan bilgiler aracın özellikleriyle eşleştirilir. Sembol türü, ekrandaki öğe sayısı, kelimelerin düzenlenme biçimi ve taşınabilirlik birlikte değerlendirilir. Değerlendirme mümkün olduğunca kişinin kendi ortamında ve kendi dilinde yapılır.

Altta yatan durumun tanısını ve tıbbi takibini hekim yürütür. Görme sorunlarında göz hekiminin, pozisyon ve erişim konusunda ergoterapist ve fizyoterapistin görüşü alınabilir. Kararlar kişi ve ailesiyle birlikte verilir.

Terapi sürecinde neler yapılır?

Bir aracın verilmesi tek başına yeterli olmaz. İletişim ortaklarının eğitimi sürecin temel parçasıdır (ASHA, t.y.). Aile, öğretmen ve bakım verenler bekleme süresi tanımayı, dinlemeyi ve aracı kullanmayı öğrenir.

Yardımlı dil modellemesi sık kullanılan bir yöntemdir. İletişim ortağı konuşurken aynı anda araçtaki sembollere dokunarak kullanım örneği gösterir. Kelime dağarcığı kişinin kültürüne, diline ve günlük ortamlarına göre düzenli olarak güncellenir. Aracın farklı ortamlarda tutarlı kullanılması ve çevrenin benimsemesi, aracın zamanla bırakılmasını önlemeye yardımcı olur (ASHA, t.y.).

ADİS ihtiyacı zamanla değişebilir. Çocuk büyüdükçe ya da hastalık ilerledikçe araç ve yöntemler yeniden değerlendirilir.

Aileler ve yakınlar için

ADİS'in günlük hayata yerleşmesi çevrenin katılımına bağlıdır. Aileler ve yakınlar şu noktalara dikkat edebilir:

• Aracı yalnızca terapide değil, yemek, oyun ve alışveriş gibi gerçek anlarda da ulaşılabilir tutmak
• Kişiye araçla yanıt vermesi için yeterli zaman tanımak
• Konuşurken araçtaki sembolleri de göstererek örnek olmak
• Kişinin yalnızca ihtiyaç bildirmesini değil, yorum yapmasını ve soru sormasını da desteklemek
• Şarjın bitmesi gibi durumlar için yedek bir iletişim panosu bulundurmak

Kişinin konuşma çabasını desteklemek ADİS kullanımıyla çelişmez. İki yol birlikte ilerleyebilir.

İletişim yollarıyla ilgili soru ve kaygılar için bir dil ve konuşma terapistinden değerlendirme alınması düşünülebilir.