Konuşma Sesi Bozuklukları

Konuşma sesi bozukluğu nedir?

Konuşma sesi bozukluğu, konuşma seslerinin algılanmasında, ağızda üretilmesinde ya da zihinde düzenlenmesinde yaşanan güçlüklerin genel adıdır (American Speech-Language-Hearing Association [ASHA], t.y.). Güçlük sesin dil, dudak ve çene hareketleriyle biçimlendirilmesindeyse artikülasyon bozukluğundan söz edilir. Seslerin kelimeleri birbirinden ayıran bir sistem olarak öğrenilmesi etkilenmişse fonolojik bozukluk terimi kullanılır.

Bilgi Merkezi'nde iki kavram ayrı ayrı anlatılıyor. Artikülasyon bozukluğunun ne olduğunu ve fonolojik bozukluğun nasıl ortaya çıktığını ilgili yazılarda bulabilirsiniz. İkisini karşılaştırmak isteyenler için artikülasyon ve fonolojik bozukluk arasındaki farkı ele alan yazı hazırlandı.

Alt gruplar

Konuşma sesi bozukluğu olan çocuklar tek tip bir grup oluşturmaz. Dodd (2014), hataların türüne dayanan beş alt grup tanımlar. Aşağıdaki oranlar nedeni bilinmeyen konuşma sesi bozukluklarına aittir:

• Artikülasyon bozukluğu: Aynı ses taklitte, kelimede ve konuşmada hep aynı biçimde bozuk çıkar. Yandan kaçan s sesi buna örnektir. Bu gruptaki çocukların yaklaşık %12'sini oluşturur.
• Fonolojik gecikme: Daha küçük yaştaki çocuklarda olağan olan hata örüntüleri sürer. Yaklaşık %55 ile en geniş gruptur.
• Tutarlı atipik fonolojik bozukluk: Gelişim sürecinde beklenmeyen hata örüntüleri tutarlı biçimde kullanılır. Kelime başındaki ünsüzü düşürmek buna örnektir. Yaklaşık %20 oranında görülür.
• Tutarsız fonolojik bozukluk: Ağız hareketlerinde sorun olmadığı hâlde aynı kelime her söyleyişte farklı hatalarla üretilir. Yaklaşık %10 oranında görülür.
• Çocukluk Çağı Konuşma Apraksisi: Konuşma hareketlerinin planlanmasını etkileyen, seyrek görülen bir tablodur. Ayrıntılar Çocukluk Çağı Konuşma Apraksisi sayfasında yer alıyor.

Türkçe açısından da benzer bir tablo bildirilmiştir. Topbaş (2006), fonolojik bozukluğu olan 70 Türkçe konuşan çocuğu 665 çocuktan elde edilen norm verisiyle karşılaştırdı. Alt sınıflamaların Türkçe için de çoğunlukla geçerli olduğunu, ünsüz ediniminin ise Türkçede daha hızlı ilerlediğini belirtti.

Ne kadar yaygın?

Avustralya'da 1.494 çocuğun izlendiği bir çalışmada 4 yaşta konuşma sesi bozukluğu oranı %3,4 bulundu (Eadie vd., 2015). Aynı çocukların %40,8'inde dil bozukluğu da vardı.

Anlaşılırlık nedir?

Anlaşılırlık, dinleyicinin çocuğun kendiliğinden konuşmasının ne kadarını anladığına dair yargısıdır (ASHA, t.y.). Aynı çocuk annesi tarafından rahatça anlaşılırken tanımadığı biriyle konuşurken zorlanabilir. McLeod vd. (2012) okul öncesi dönemdeki 120 çocukla bu farkı gösterdi. Ebeveynlere göre çocuklar anne babaları tarafından çoğunlukla anlaşılıyor, yabancılar tarafından ise ancak bazen anlaşılıyordu.

Hangi belirtiler görülebilir?

Belirtiler çocuğun yaşına ve hata türüne göre değişir. Sık karşılaşılan örnekler şunlardır:

• Bir sesi başka bir sesle değiştirmek, örneğin "kedi" yerine "tedi" demek
• Kelimenin başındaki ya da sonundaki sesleri düşürmek
• Yan yana gelen ünsüzleri sadeleştirmek, örneğin "tren" yerine "ten" demek
• s, ş, z gibi seslerin dilin dişler arasına ya da yana kaçmasıyla bozuk çıkması
• Aynı kelimeyi her seferinde farklı söylemek
• Aile dışındaki kişilerin çocuğu anlamakta zorlanması
• Anlaşılmadığında öfkelenmek, konuşmaktan kaçınmak ya da işaretle anlatmaya yönelmek

Her ses hatası bozukluk anlamına gelmez. Bazı seslerin yerleşmesi diğerlerinden daha uzun sürer. Seslerin hangi yaşlarda beklendiğini çocukların hangi sesleri hangi yaşta söylediğini anlatan yazıda bulabilirsiniz. R sesine özgü sorular ise r sesinin kaç yaşında çıktığını ele alan yazıda yanıtlanıyor.

Ne zaman değerlendirme düşünülebilir?

Aşağıdaki durumlardan biri ya da birkaçı varsa bir dil ve konuşma terapistinden değerlendirme alınması düşünülebilir:

• Aile dışındaki kişiler çocuğun konuşmasını çoğu zaman anlamıyorsa
• Hatalar yaşıtlarında görülmeyen türdense
• Aynı kelime sürekli farklı biçimlerde söyleniyorsa
• Ses hataları okul çağında da sürüyorsa
• Sık kulak enfeksiyonu geçirilmişse ya da işitmeyle ilgili bir kuşku varsa
• Çocuk anlaşılmadığı için konuşmaktan kaçınıyorsa
• Kelime dağarcığı ya da cümle kurma gibi dil becerilerinde de güçlük varsa

Konuşma sesi güçlüğüne okuma yazma öncesi becerilerdeki zayıflık eşlik edebilir. Eadie vd. (2015) çalışmasında konuşma sesi bozukluğu olan çocukların %20,8'inde okuma yazma öncesi beceriler de zayıftı. Ailede konuşma ya da dil güçlüğü öyküsü de bozukluğu yordayan etkenler arasındaydı.

Değerlendirme nasıl ilerler?

Dil ve konuşma terapistinin değerlendirmesi genellikle şu adımları kapsar (ASHA, t.y.):

• Gelişim, sağlık ve aile öyküsünün alınması
• Tek kelimelerde ve doğal konuşmada ses üretiminin incelenmesi
• Hataların türü ve tutarlılığı açısından çözümlenmesi
• Uyarılabilirliğin, yani çocuğun model verildiğinde hatalı sesi doğru taklit edip edemediğinin denenmesi
• Dudak, dil, damak ve çenenin yapısına ve hareketlerine bakılması
• Anlaşılırlığın farklı dinleyiciler açısından ele alınması
• Dil becerilerinin ve seslere yönelik farkındalığın gözden geçirilmesi
• İşitme taraması

Türkçe konuşan çocuklarda karşılaştırma, Türkçe norm verisine dayanan araçlarla yapılır. Değerlendirmenin sonunda çocuğun hangi alt grupta yer aldığı ve terapi gereksinimi belirlenir.

Bazı durumlarda hekim değerlendirmesi de gerekir. İşitme kaybından kuşkulanıldığında kulak burun boğaz hekimi ve odyolojik değerlendirme istenir. Yarık damak gibi yapısal bir farklılık ya da nörolojik bir durum düşünüldüğünde ilgili hekimle birlikte çalışılır. Tıbbi tanıyı hekim koyar.

Terapi sürecinde neler yapılır?

Terapi, çocuğun hata türüne göre planlanır. Dodd (2014), farklı alt gruplarda farklı yaklaşımların öne çıktığını belirtir:

• Artikülasyon bozukluğunda ses önce tek başına, sonra hece, kelime ve cümle içinde adım adım çalışılır.
• Fonolojik gecikmede ve tutarlı bozuklukta anlam farkı yaratan ses karşıtlıkları kullanılır. "Kaş" ve "taş" gibi tek sesle ayrılan kelime çiftleri buna örnektir.
• Tutarsız bozuklukta çocuğun günlük yaşamda sık kullandığı kelimelerden bir liste seçilir. İlk hedef bu kelimelerin her seferinde aynı biçimde söylenmesidir.

Çalışılan sesin günlük konuşmaya taşınması için aileyle ve gerektiğinde okulla iş birliği yapılır. Seans sıklığı çocuğun durumuna göre belirlenir. İlerleme düzenli aralıklarla ölçülür ve plan buna göre güncellenir. Eşlik eden dil ya da okuma yazma öncesi güçlükler varsa terapi planına bunlar da eklenir.

Aileler için

Evde yapılabilecek bazı küçük değişiklikler çocuğun konuşma deneyimini destekleyebilir:

• Çocuğu sürekli düzeltmek ya da tekrar ettirmek yerine doğru biçimi doğal bir şekilde yineleyin. Çocuk "tedi geldi" dediğinde "Evet, kedi geldi" demek buna örnektir.
• Söylediğini anlamadığınızda anlamış gibi yapmak yerine neyi anlattığını ya da neyi gösterdiğini sorun.
• Konuşurken yüzünüzü çocuğa dönün ve acele etmeden konuşun.
• Konuşmanın içeriğine ilgi gösterin. Çocuğun anlatmak istediği şey, nasıl söylediğinden daha fazla dikkat görsün.