Artikülasyon bozukluğu nedir?

Artikülasyon, konuşma seslerinin dudak, dil, damak ve çene hareketleriyle üretilmesidir. Türkçede aynı kavram için sesletim sözcüğü de kullanılır. Topbaş (2006), sesletim yeterliğini konuşmada görev alan organların ardışık ve uyumlu hareketleriyle bir dilin seslerini doğru söyleme becerisi olarak tanımlar. Aileler bu alandaki güçlükleri çoğu zaman “bazı harfleri söyleyemiyor” diye anlatır. Burada söz konusu olan yazıdaki harf değil, konuşmadaki sestir.

Artikülasyon bozukluğu nedir?

Artikülasyon bozukluğu, konuşma seslerinin ağızda üretilmesindeki güçlüktür. Topbaş'a (2006) göre bu sorunlar seslerin çıkış yeri, biçimi, hızı, zamanlaması ve basıncındaki hatalı üretime dayanır. Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği de artikülasyon bozukluğunu seslerin motor üretimine ait bir güçlük olarak tanımlar (American Speech-Language-Hearing Association [ASHA], t.y.).

Artikülasyon bozukluğu, daha geniş bir başlık olan konuşma sesi bozukluğunun içinde yer alır. Konuşma sesi bozukluğu, seslerin algılanması, üretimi ya da zihinde nasıl kayıtlı olduğuyla ilgili güçlüklerin tümünü kapsayan terimdir (ASHA, t.y.). Artikülasyon ve fonolojik güçlükler aynı çocukta birlikte görülebilir. İki kavramın ayrımı artikülasyon ve fonolojik bozukluk arasındaki farkı anlatan yazıda ele alınıyor.

Dodd (2014), nedeni bilinmeyen konuşma sesi bozukluğu olan çocukları alt gruplara ayıran bir model önerir. Modelde artikülasyon bozukluğu, aynı seslerin tek başına ve her ses bağlamında aynı biçimde değiştirilmesi ya da bozulmasıdır. Hata taklit ederken, resim adlandırırken ve kendiliğinden konuşurken de sürer. Dodd'un aktardığına göre bu alt grup, nedeni bilinmeyen konuşma sesi bozukluğu olan çocukların yaklaşık %12'sini oluşturur.

Nasıl görünür?

Artikülasyon bozukluğu olan çocuklarda şu özellikler görülebilir:

• Belirli bir ses alışılmış sesten farklı ve bozuk çıkar. Örneğin s sesi, havanın dilin yanlarından kaçmasıyla söylenebilir (ASHA, t.y.).
• Bir ses düzenli olarak başka bir sesle değiştirilir.
• Hata ses tek başına, hecede, sözcükte ve cümlede benzer biçimde tekrarlanır.
• Çocuk doğru sesi bir model dinledikten sonra taklit ederken de zorlanır.

Topbaş (2006), halk arasında peltek konuşma diye bilinen durumu bir sesletim bozukluğu örneği olarak verir. Bu örnekte çocuk “süt” sözcüğünü “lüt”e benzer bir sesle söyleyebilir. Yazar, yarık dudak-damak olan çocuklarda s sesinin genizden gelmesini de sesletim bozukluğu örnekleri arasında sayar. Patlamalı seslerin yerine gırtlakta yapılan bir kapanma sesinin kullanılması da bu örneklerdendir.

Neden olur?

Konuşma sesi güçlüklerinin bir kısmının nedeni bilinir. ASHA bu grupta dizartri ve Çocukluk Çağı Konuşma Apraksisi gibi motor konuşma bozukluklarını, yarık dudak-damak gibi yapısal farklılıkları ve işitme kaybını sayar (ASHA, t.y.). Dodd (2014) da artikülasyon bozukluğunun yarık damak gibi yapısal bir farklılıktan ya da serebral palside görülen kas işlevi bozukluğundan kaynaklanabileceğini belirtir.

Peltek konuşma gibi bazı artikülasyon güçlüklerinin ise bilinen bir nedeni yoktur. Dodd (2014) bu güçlükleri, hedef sesi çıkarmak için kasların nasıl hareket ettirileceğinin yanlış öğrenilmesine benzetir. Topbaş (2006) da dişlerin ve damağın yapısının seslerin beklenenden farklı çıkmasına yol açabileceğini belirtir.

Dil bağı da bu konuda sık sorulan bir etkendir. Bir sistematik derleme, dil bağı ile konuşma sesi bozuklukları arasında net bir bağlantı bulamamış ve çalışmaların kanıt kalitesini genel olarak düşük bulmuştur (Wang vd., 2022). Dil bağına işlem yapılıp yapılmayacağına hekim karar verir. Konu R sesi kaç yaşında çıkar? yazısında daha ayrıntılı ele alınıyor.

Değerlendirmede nelere bakılır?

Değerlendirmede çocuğun sesleri tek sözcüklerde ve bağlantılı konuşmada nasıl söylediği incelenir (ASHA, t.y.). Dil ve konuşma terapisti ayrıca şunlara bakar:

• Yüzün simetrisi, dişlerin kapanışı, damak yapısı ve dil bağı gibi olası yapısal etkenler
• Dudak, çene, dil ve yumuşak damağın hareket açıklığı
• Çocuğun hatalı söylediği sesi bir model dinledikten sonra doğru taklit edip edemediği
• Hataların türü, sözcükteki yeri ve tutarlılığı

Sesin taklitle doğru çıkıp çıkmadığına uyarılabilirlik denir. Uyarılabilirlik, sesin terapi olmadan yerleşme olasılığı ve terapide hangi seslerle başlanabileceği hakkında bilgi verir (ASHA, t.y.). Değerlendirme sırasında işitme taraması da yapılır. Yarık damak, diş kapanış bozukluğu ya da işitme kaybı gibi bir durumdan kuşkulanılırsa ilgili hekimin değerlendirmesi gerekir. Türkçede sesleri resim adlandırma, işitsel ayırt etme ve kendiliğinden konuşma yoluyla inceleyen standart testler de geliştirilmiştir (Topbaş, 2006).

Terapide genel çerçeve

Konuşma sesi bozukluklarında terapi genellikle birbirini izleyen aşamalarla ilerler (ASHA, t.y.). Önce hedef ses çocuğa çıkartılır ve istemli olarak doğru üretilmesi sağlanır. Ardından doğru üretim hece, sözcük, cümle ve sohbet gibi giderek zorlaşan düzeylere taşınır. Son aşamada sesin kendiliğinden kullanılması ve çocuğun kendi hatalarını fark edip düzeltmesi desteklenir. Yaklaşımın seçiminde çocuğun yaşı, hata türü, bozukluğun şiddeti ve konuşmanın anlaşılırlığının ne kadar etkilendiği göz önünde tutulur.

Ne zaman değerlendirme düşünülebilir?

Aşağıdaki durumlarda bir dil ve konuşma terapistinden değerlendirme alınması düşünülebilir:

• Yaşıtlarında yerleşmiş bir ses çocukta hâlâ bozuk ya da farklı çıkıyorsa
• Çocuğun konuşması çevresindekiler tarafından zor anlaşılıyorsa
• Çocuk söylenişi yüzünden üzülüyor ya da konuşmaktan kaçınıyorsa
• Yarık dudak-damak ya da işitme kaybı gibi konuşmayı etkileyebilecek bir durum varsa

Seslerin hangi yaşlarda yerleştiği hangi seslerin hangi yaşta söylenmesinin beklendiğini anlatan yazıda yer alıyor. Değerlendirme ve terapinin genel çerçevesi ise konuşma sesi bozuklukları sayfasında anlatılıyor.