R sesi kaç yaşında çıkar?

Aileler çoğu zaman çocuklarının “R harfini” söyleyemediğini anlatır. Konuşmada kullanılan birimler aslında harfler değil seslerdir. Harf, bir sesin yazıdaki işaretidir. Türkçede yazı ile söyleyiş birbirine yakın olduğu için iki kavramın karışması çok doğaldır. Aşağıda r sesinin çocuklarda nasıl geliştiği, Türkçe konuşan çocuklarla yapılmış çalışmalara dayanarak anlatılıyor.

Türkçede r nasıl bir sestir?

Türkçedeki r çoğunlukla dil ucunun ağzın ön bölümünde yaptığı tek ve hızlı bir vuruşla çıkar (Zimmer ve Orgun, 1992). 27 dilin verisini bir araya getiren bir derlemede, dilin ön kısmıyla yapılan titreşimli ve vuruşlu sesler en geç edinilenler arasındadır (McLeod ve Crowe, 2018).

R'nin söylenişi sözcükteki yerine göre de değişir. Sözcük sonunda ya da ötümsüz bir ünsüzden önce r sık sık ötümsüzleşir (Zimmer ve Orgun, 1992). Ötümsüz ses, ses telleri titreşmeden çıkan sestir. “Kar” ya da “bir” sözcüklerinin sonundaki r'nin fısıltıya yakın duyulması bundan kaynaklanır. Yetişkinlerin standart söyleyişinde de bulunan bu özellik, çocuğun konuşmasında kendi başına bir hata sayılmaz.

Türkçe konuşan çocuklarda r ne zaman yerleşir?

Ses edinimi çalışmalarında bir ses, belirli bir yaş grubundaki çocukların belli bir yüzdesi onu doğru söylediğinde edinilmiş kabul edilir. Kullanılan yüzde çalışmadan çalışmaya değişir. Ege (2010), Ankara ve çevresinde 2 ile 8 yaş arasındaki 1359 çocuğun bir resim adlandırma testine verdiği yanıtları incelemiştir. Çalışmada çocukların %50'sinin, %75'inin ve %90'ının sesi doğru söylemesi olmak üzere üç düzeye bakılmıştır.

Ege'nin verilerinde l ve r, en geç yerleşen sesler olmuştur. Sözcük başı, iki ünlü arası ve sözcük sonu konumlarının her birinde r'yi 4 yaşına kadar çocukların yarısı doğru söylemiştir. Çocukların %75'inin r'yi doğru söylemesi ise 5 yaş 6 ay dolaylarına kadar sürmüştür. Çocukların %90'ının r'yi doğru söylediği yaş grupları aşağıdaki tabloda yer alıyor.

Kaynak: Ege (2010), Tablo 9. Değerler, çocukların en az %90'ının r'yi doğru söylediği yaş grubunu gösterir. Örneğin “5 yaş 6 ay”, 5 yaş 6 ay ile 5 yaş 11 ay arasındaki çocuk grubudur.

Tabloda kız çocukların bazı konumlarda r'yi erkeklerden önce yerleştirdiği görülüyor. Yine de çalışmada toplam hata sayısı bakımından, en küçük yaş grubu dışında, kızlarla erkekler arasında anlamlı fark bulunmamıştır (Ege, 2010). Sözcük sonundaki r'nin sözcük başındakinden önce oturması da dikkat çekicidir. Topbaş'ın (2006) 665 çocukla yürüttüğü test geliştirme çalışmasında da tek vuruşlu r, edinim sırasında son sırada yer almıştır.

Norm yaşları okunurken çalışmaların yöntemi de hesaba katılmalıdır. Ege'nin (2010) örneklemindeki çocuklar hafif işitme, dil ya da öğrenme güçlükleri açısından taranmamıştır. Yazar, böyle örneklemlerin daha esnek normlar ortaya çıkarabileceğini belirtir. Çalışmalar örneklem, ölçüt ve incelenen sözcük konumları bakımından da farklılaşır ve bu farklar bulunan yaşları etkiler.

Başka dillerle karşılaştırıldığında

McLeod ve Crowe (2018), Türkçe dâhil 27 dilde ünsüz edinimini inceleyen 64 çalışmayı bir araya getirmiştir. Türkçedeki r'nin de sayıldığı tek vuruşlu ses, bu derlemede ortalama olarak 3 yaş ile 3 yaş 11 ay arasında %75–85 ölçütüne ulaşmıştır. Aynı ses %90–100 ölçütüne 4 yaş ile 4 yaş 11 ay arasında ulaşmıştır. Dilin birkaç kez titreştiği r türü ise her iki ölçütte de yaklaşık 1 yaş sonra yerleşmiştir. Derlemenin yazarları çocuklar arasındaki bireysel farklılıkların göz önünde tutulması gerektiğini vurgular. Ege'nin (2010) bulduğu yaşlar bu ortalamalardan daha geçtir. İki kaynak farklı yöntem ve örneklemlere dayandığı için yaşlar birebir karşılaştırılmamalıdır.

Dil bağı r'yi etkiler mi?

Konuşma sesi güçlüklerinde dil bağının rolü sık sorulan bir konudur. Dil bağı, dilin altındaki zarın kısa, kalın ya da sıkı olmasıdır. 2022'de yayımlanan bir sistematik derleme, dil bağı ile konuşma sesi bozuklukları arasında net bir bağlantı bulamamıştır (Wang vd., 2022). Sistematik derleme, bir konudaki çalışmaları belirli kurallarla tarayıp birlikte değerlendiren incelemedir.

Derlemeye alınan 16 çalışmanın biri dışında hepsi küçük örneklemliydi ve kanıt kalitesi genel olarak düşüktü. İşlem öncesini ve sonrasını aynı çocuklarda karşılaştıran 8 çalışma, dil bağı açıldıktan sonra anlamlı düzelme bildirmiştir. İşlem yapılmamış bir karşılaştırma grubu bulunan 4 çalışmanın 3'ünde ise anlamlı fark görülmemiştir (Wang vd., 2022).

Dil bağına işlem yapılıp yapılmayacağına hekim karar verir. Dil ve konuşma terapisti ise değerlendirmede ağız-yüz yapısını ve dil dâhil ağız yapılarının hareket açıklığını inceler. Dil bağı da bu incelemede gözden geçirilen yapısal etkenler arasındadır (American Speech-Language-Hearing Association [ASHA], t.y.).

Ne zaman değerlendirme düşünülebilir?

Türkçe verilerde r, sözcüğün farklı konumlarında 6 yaş grubuna kadar çocukların en az %90'ında yerleşmiştir (Ege, 2010). Aşağıdaki durumlarda bir dil ve konuşma terapistinden değerlendirme alınması düşünülebilir:

• Çocuk 6 yaşını geçtiği hâlde r'yi çoğu sözcükte hâlâ söyleyemiyorsa
• R'nin yanında başka birçok ses de yaşıtlarına göre belirgin biçimde gerideyse
• Çevresindeki kişiler çocuğun konuşmasını anlamakta zorlanıyorsa
• Çocuk söylenişi yüzünden üzülüyor ya da konuşmaktan kaçınıyorsa
• İşitmeyle ilgili bir kuşku varsa

İşitmeyle ilgili kuşkularda işitme değerlendirmesi için hekime başvurulur. Diğer seslerin hangi yaşlarda yerleştiği çocukların hangi sesleri hangi yaşta söylemesi beklendiğini anlatan yazıda yer alıyor. Hatalı söylenişin sesin üretiminden mi, dilin ses kurallarından mı kaynaklandığı artikülasyon bozukluğu ve fonolojik bozukluk yazılarında ele alınıyor. Değerlendirme ve terapinin genel çerçevesi ise konuşma sesi bozuklukları sayfasında anlatılıyor.