Türkçe bir norm çalışmasında l ve r dışındaki ünsüzleri 3 yaş 6 aya kadar çocukların %75'i doğru söylemiştir. Bu oran sözcük başı, iki ünlü arası ve sözcük sonu için geçerlidir. Çocukların %90'ının doğru söylediği yaşlar ise sese ve sözcükteki yerine göre 2 ile 6 yaş arasına yayılır. En geç yerleşen sesler l ve r'dir.
Aileler çocuklarının bazı “harfleri” söyleyemediğini sık sık dile getirir. Konuşmada kullanılan birimler aslında seslerdir, harf ise sesin yazıdaki işaretidir. Türkçenin yazımı söyleyişe yakın olduğundan bu ayrım günlük hayatta pek fark edilmez. Yine de her harf bir sese karşılık gelmez. Örneğin ğ harfinin standart Türkçede bir ses karşılığı yoktur ve çoğunlukla önündeki ünlüyü uzatır (Ege, 2010). Aşağıda Türkçedeki ünsüz seslerin çocuklarda hangi yaşlarda yerleştiği, Türkçe konuşan çocuklarla yapılmış çalışmalara dayanarak anlatılıyor.
Bir sesin edinildiği yaş nasıl belirlenir?
Ses edinimi çalışmalarının çoğu, çocukların tek tek sözcükleri söyleyişini inceler (McLeod ve Crowe, 2018). Türkçe norm çalışmalarında da veriler resim adlandırma yoluyla toplanmıştır (Ege, 2010). Bir ses, o yaş grubundaki çocukların belli bir yüzdesi onu doğru söylediğinde edinilmiş kabul edilir. Çalışmalar farklı yüzdeler kullanır. Bazıları çocukların %75'ini, bazıları %90'ını ölçüt alır. Ölçüt yükseldikçe aynı ses için bildirilen yaş da yükselir.
Sesin sözcükteki yeri de belirleyicidir. Ege'nin (2010) verilerinde birçok ses sözcük sonunda, sözcük başından daha erken yerleşmiştir. Yazar, bu bulgunun sözcük başının her zaman en kolay konum olduğu yönündeki yaygın kanıyla örtüşmediğini belirtir. “Lamba” ya da “kibrit” gibi, ünsüzün başka bir ünsüzle yan yana geldiği konumlarda ise her yaşta daha fazla hata yapılmıştır. Topbaş (2006) da ses tellerinin titreşmesiyle çıkan ötümlü seslerin sözcük başında, ötümsüz seslerin ise sözcük sonunda daha erken edinildiğini bildirir.
Türkçe verilere göre ünsüzlerin yerleşme yaşları
Aşağıdaki tablo, Ege'nin (2010) Ankara ve çevresinde 2 ile 8 yaş arasındaki 1359 çocukla yaptığı norm çalışmasından alınmıştır. Tabloda her ses için çocukların en az %90'ının sesi doğru söylediği yaş grubu yer alır. “3;6” gösterimi, 3 yaş 6 ay ile 3 yaş 11 ay arasındaki çocuk grubunu anlatır. Kız ve erkek çocukların farklı yaşta ulaştığı hücrelerde iki değer aralık olarak verilmiştir.
| Ses | Sözcük başı | İki ünlü arası | Sözcük sonu |
|---|---|---|---|
| m | 3;0 | 3;0 | 2;0 |
| n | 3;0–3;6 | 2;6–3;0 | 2;0 |
| p | 2;6 | 3;0 | 2;0 |
| b | 2;0–2;6 | 3;0 | – |
| t | 2;6 | 2;6 | 2;0 |
| d | 3;0 | 2;0 | – |
| k | 3;0 | 3;0 | 2;6–3;0 |
| g | 3;0–3;6 | 3;0–4;0 | – |
| f | 3;0 | 3;0–3;6 | 4;6 |
| v | 3;0 | 3;0 | 2;6 |
| s | 3;6 | 4;0–4;6 | 3;0–3;6 |
| z | 3;6–4;0 | 3;6–4;6 | 5;6 |
| ş | 3;6–4;0 | 3;6–5;0 | 3;0–4;0 |
| ç | 3;6 | 3;0 | 3;0–3;6 |
| c | 3;0–3;6 | 3;6–4;0 | – |
| h | 3;0–4;0 | 4;6–5;0 | 5;0–5;6 |
| y | 3;0 | 3;0 | 2;6 |
| l | 5;6–6;0 | 3;6–4;6 | 3;0 |
| r | 5;6–6;0 | 5;6 | 4;6–5;6 |
Kaynak: Ege (2010), Tablo 9. “2;0” değeri, sesin çalışmadaki en küçük yaş grubunda bu düzeye zaten ulaştığını gösterir. “–” işareti, sesin Türkçede sözcük sonunda bulunmadığını gösterir.
Tabloya göre p, b, t, d, k gibi patlamalı sesler ile m ve n gibi genizsil sesler en erken yerleşen seslerdir. Patlamalı ses, havanın ağızda kısa bir süre tutulup birden bırakılmasıyla çıkar. İngilizceden farklı olarak ç ve c de Türkçede erken yerleşen sesler arasındadır (Ege, 2010).
Sürtünmeli sesler (s, z, ş) biraz daha geç oturur. Ege (2010), z'nin sözcük sonunda geç yerleşmesini Türkçede sözcük sonundaki ünsüzlerin ötümsüzleşme eğilimiyle açıklar. Başka birçok dilden farklı olarak h de Türkçede geç yerleşir. Yazara göre yetişkinler de sözcük başı dışında h'yi düşürme eğilimindedir.
Akıcı sesler olarak adlandırılan l ve r en geç yerleşen seslerdir (Ege, 2010). İkisi de 6 yaş grubuna kadar %90 düzeyine ulaşmıştır. Sözcük sonundaki l 3 yaş grubunda yerleşirken sözcük başındaki l için 5 yaş 6 ay ile 6 yaş grupları gerekmiştir. R'nin gelişimi R sesi kaç yaşında çıkar? yazısında ayrıntılı olarak anlatılıyor.
Topbaş'ın (2006) 665 çocukla yürüttüğü test geliştirme çalışmasında da genizsil ve patlamalı sesler ilk sıralarda, tek vuruşlu r ise son sırada yer almıştır. Ege (2010), bulduğu yaşların Topbaş'ın 665 çocuktan elde ettiği verilere göre daha geç olduğunu belirtir. Yazar bu farkı iki çalışmanın örneklem seçimindeki farklılıklara bağlar.
Başka dillerle karşılaştırma
McLeod ve Crowe (2018), Türkçe dâhil 27 dilde ünsüz edinimini inceleyen 64 çalışmayı bir araya getirmiştir. Derlemeye göre çocuklar dillerindeki ünsüzlerin çoğunu ortalama 5 yaşına kadar edinmektedir. Çocuklar 5 yaşında ünsüzlerin en az %93'ünü doğru söylemiştir. Dilin ön kısmıyla yapılan titreşimli, vuruşlu ve sürtünmeli sesler en geç edinilen gruplar arasındadır. Türkçede ç ve c'nin erken yerleşmesi ise genel eğilimlerin yanında dile özgü farklar da bulunduğunu gösterir (Ege, 2010).
Tabloyu okurken nelere dikkat edilmeli?
Norm tabloları çocuk gruplarının genel eğilimini gösterir. McLeod ve Crowe (2018) da çocuklar arasındaki bireysel farklılıkların göz önünde tutulması gerektiğini vurgular.
- Yaşlar, tek sözcüklük resim adlandırma görevlerine dayanır. Ege (2010), başka yöntemlerle toplanan verilere de ihtiyaç olduğunu belirtir.
- Ege'nin örneklemindeki çocuklar hafif işitme, dil ya da öğrenme güçlükleri açısından taranmamıştır. Yazar, bunun normları daha esnek hâle getirebileceğini belirtir.
- Evde başka bir dil ya da farklı bir ağız konuşuluyorsa, o sistemin kuralları çocuğun söyleyişine yansıyabilir. Bu etki tek başına konuşma sesi bozukluğu anlamına gelmez (American Speech-Language-Hearing Association [ASHA], t.y.).
Ne zaman değerlendirme düşünülebilir?
Aşağıdaki durumlarda bir dil ve konuşma terapistinden değerlendirme alınması düşünülebilir:
- Birçok ses tablodaki yaşların belirgin biçimde gerisinde kalıyorsa
- Çocuğun konuşmasını ailesi dışındaki kişiler anlamakta zorlanıyorsa
- Yaşıtlarında pek görülmeyen, alışılmadık hatalar sürüyorsa
- Çocuk aynı sözcüğü her söyleyişinde farklı biçimde söylüyorsa
- İşitmeyle ilgili bir kuşku varsa
Seslerin neden hatalı söylenebildiği artikülasyon bozukluğu ve fonolojik bozukluk yazılarında anlatılıyor. Değerlendirme ve terapinin genel çerçevesi ise konuşma sesi bozuklukları sayfasında yer alıyor.
İlgili yazılar
- R sesi kaç yaşında çıkar?Türkçe konuşan çocuklarda r sesinin hangi yaşlarda yerleştiğini, sözcükteki yerine göre farkları ve değerlendirmenin ne zaman düşünülebileceğini anlatır.
- Fonolojik bozukluk nedir?Fonolojik bozuklukta çocuk sesleri çıkarabilir ama dilin ses kurallarını öğrenmekte zorlanır. Yazı belirtileri, alt türleri ve değerlendirmeyi anlatır.
- Artikülasyon bozukluğu nedir?Konuşma seslerinin ağızda doğru üretilmesindeki güçlük olan artikülasyon bozukluğunun belirtilerini, nedenlerini ve değerlendirmesini anlatır.
Kaynaklar
- American Speech-Language-Hearing Association. (t.y.). Speech sound disorders: Articulation and phonology [Practice portal]. https://www.asha.org/practice-portal/clinical-topics/articulation-and-phonology/
- Ege, P. (2010). Türkçe’deki ünsüzlerin edinimi: Bir norm çalışması. Türk Psikoloji Dergisi, 25(65), 16–34.
- McLeod, S., & Crowe, K. (2018). Children’s consonant acquisition in 27 languages: A cross-linguistic review. American Journal of Speech-Language Pathology, 27(4), 1546–1571. https://doi.org/10.1044/2018_AJSLP-17-0100
- Topbaş, S. (2006). Türkçe sesletim–sesbilgisi testi: Geçerlik-güvenirlik ve standardizasyon çalışması. Türk Psikoloji Dergisi, 21(58), 39–56.
Uzman Dil ve Konuşma Terapisti
Hacettepe Üniversitesi Dil ve Konuşma Terapisi Bölümü mezunu. Yüksek lisansını Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi'nde tamamladı, İzmir Bakırçay Üniversitesi'nde doktora eğitimini sürdürüyor.
Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır. Bireysel değerlendirme, tanı veya bir sağlık profesyonelinin görüşünün yerine geçmez. Son güncelleme: .