Artikülasyon ve fonolojik bozukluk arasındaki fark nedir?

Konuşma sesleriyle ilgili güçlükler için farklı adlar kullanılır. Değerlendirme raporlarında artikülasyon bozukluğu, fonolojik bozukluk ya da konuşma sesi bozukluğu gibi terimlerle karşılaşılabilir. Türkçe kaynaklarda artikülasyon yerine sesletim, fonoloji yerine sesbilgisi sözcükleri de geçer (Topbaş, 2006). Aşağıda iki kavramın neyi anlattığı ve neden her zaman kesin çizgilerle ayrılamadığı ele alınıyor.

Artikülasyon ve fonoloji neyi anlatır?

Konuşmayı öğrenen çocuklar bir süre bazı sesleri hatalı söyler. Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği, bu öğrenme döneminde tipik hataların ve ses örüntülerinin sık görüldüğünü belirtir (American Speech-Language-Hearing Association [ASHA], t.y.). Dil ve konuşma terapisti, hataların çocuğun yaşı ve konuştuğu dil için beklenen türden olup olmadığını inceler.

Artikülasyon, konuşma seslerinin dudak, dil, damak ve çene hareketleriyle üretilmesidir. Topbaş (2006), sesletim bozukluklarını seslerin çıkış yerindeki, biçimindeki, hızındaki, zamanlamasındaki ve basıncındaki hatalı üretime dayalı sorunlar olarak tanımlar. ASHA da artikülasyon bozukluğunu konuşma seslerinin motor üretimine ait bir güçlük olarak ele alır (ASHA, t.y.).

Fonoloji ise bir dilde hangi seslerin anlam ayırt ettiğini ve seslerin nasıl bir araya gelebildiğini belirleyen kurallardır. Türkçede “kaş” ile “taş” sözcüklerini birbirinden ayıran yalnızca ilk sestir. Dodd (2014), fonolojik bozukluğu bu ses karşıtlıklarını ve seslerin birleşme kurallarını öğrenmedeki güçlük olarak tanımlar. Topbaş'ın (2006) verdiği örnekte “kapı” yerine “tapı” diyen bir çocuk, k sesini başka bir sözcükte söyleyebilir. Güçlük sesi çıkarmakta değil, sesi dilin kurallarına uygun kullanmaktadır.

Farkı gösteren özellikler

Tablo, Dodd (2014), Topbaş (2006) ve ASHA (t.y.) temel alınarak hazırlanmıştır.

Tablodaki ayrım yalnızca bir başlangıç noktasıdır. Bir çocuk iki sütundaki özellikleri birlikte gösterebilir (ASHA, t.y.). Türkçe Sesletim-Sesbilgisi Testi de iki düzeyi ayrı alt testlerle inceler. Sesletim resim adlandırmayla, sesbilgisi ise kendiliğinden konuşmadaki süreçlerin çözümlenmesiyle değerlendirilir (Topbaş, 2006). Her iki kavramın ayrıntıları artikülasyon bozukluğu ve fonolojik bozukluk yazılarında yer alıyor.

Ayrım neden her zaman net değil?

Artikülasyon ve fonolojik hataları birbirinden açıkça ayırmak ya da bunları iki ayrı bozukluk olarak tanılamak çoğu zaman güçtür (ASHA, t.y.). Aynı çocukta her iki hata türü de bulunabilir. Dodd (2014) da iki kavram arasındaki ayrımın iyi anlaşılmadığını belirtir. Dodd'un aktardığı örnekte İngilizcede “banana” sözcüğünün “nana” diye söylenmesi, bir kaynakta artikülasyon, başka bir kaynakta fonolojik hata olarak sınıflandırılmıştır.

Türkçe alanyazında da benzer bir görüş vardır. Topbaş (2006), birbiriyle bu kadar iç içe çalışan sesletim ve sesbilgisi düzeylerini keskin bir çizgiyle ayırmanın pek mümkün olmadığını yazar. Yazar, iki düzeyi birlikte kapsayan “sesletim ve sesbilgisi bozuklukları” teriminin kullanılmasını önerir.

Şemsiye terim: konuşma sesi bozukluğu

Alanda iki kavramı birlikte kapsayan “konuşma sesi bozukluğu” terimi de kullanılır. ASHA'ya göre konuşma sesi bozukluğu, seslerin algılanmasında, motor üretiminde ya da zihinde nasıl kayıtlı olduğunda yaşanan güçlüklerin biri ya da birkaçıdır (ASHA, t.y.). Nedeni bilinmeyen ve eskiden artikülasyon ve fonolojik bozukluklar diye adlandırılan tablolar bu başlık altında birlikte ele alınır. Yarık dudak-damak, işitme kaybı ya da dizartri gibi motor konuşma bozukluklarına bağlı güçlükler ise nedeni bilinen konuşma sesi bozuklukları olarak ayrıca değerlendirilir.

Dodd (2014), bu genel terimin birbirinden çok farklı özellikteki çocukları bir araya topladığını vurgular. Yazar, alt grupları belirlemek için üzerinde uzlaşılmış bir sınıflama olmadığını da belirtir. Dodd'un önerdiği modelde artikülasyon bozukluğu, fonolojik gecikme, tutarlı fonolojik bozukluk, tutarsız fonolojik bozukluk ve Çocukluk Çağı Konuşma Apraksisi ayrı alt gruplar olarak tanımlanır. Çocukluk Çağı Konuşma Apraksisi, konuşma hareketlerinin planlanmasını etkileyen bir motor konuşma bozukluğudur.

Aileler için ne anlama gelir?

Farklı raporlarda farklı terimlerin geçmesi, her zaman çocuğun durumunun farklı değerlendirildiği anlamına gelmez. Değerlendirmede asıl önemli olan, çocuğun hangi sesleri, sözcüğün hangi yerinde ve nasıl hatalı söylediğinin ayrıntılı biçimde incelenmesidir. Hataların türü, sözcükteki dağılımı, örüntüsü ve tutarlılığı bu incelemenin parçasıdır (ASHA, t.y.). Ayrım yine de önemlidir, çünkü farklı hata türleri farklı terapi yaklaşımları gerektirebilir.

Ne zaman değerlendirme düşünülebilir?

Aşağıdaki durumlarda bir dil ve konuşma terapistinden değerlendirme alınması düşünülebilir:

• Konuşma sesleri yaşıtlarına göre belirgin biçimde gerideyse
• Çocuğun konuşması çevresindekiler tarafından zor anlaşılıyorsa
• Çocuk aynı sözcüğü her seferinde farklı biçimde söylüyorsa
• Bir ses bozuk çıkıyor ve bu durum yaşla değişmiyorsa

Çocuğunuzun konuşma seslerinin yaşına uygun olup olmadığını merak ediyorsanız hangi seslerin hangi yaşta yerleştiğini anlatan yazıya göz atabilirsiniz. Değerlendirme süreci ve terapinin genel çerçevesi konuşma sesi bozuklukları sayfasında yer alıyor.