Yutma bozukluğunun belirtileri nelerdir?

Yutma bozukluğu (disfaji), yiyecek, içecek ya da tükürüğün ağızdan mideye iletilmesinde yaşanan güçlüktür. Sorun ağızda, yutakta (farinks), yemek borusunda ya da yemek borusunun mideyle birleştiği bölgede olabilir (American Speech-Language-Hearing Association [ASHA], t.y.). Dil ve konuşma terapistleri özellikle ağız ve yutak evresini etkileyen, yani orofaringeal yutma bozukluklarıyla çalışır.

Hangi belirtiler görülebilir?

ASHA'nın sıraladığı belirtilerden bazıları şunlardır (ASHA, t.y.):

• Yemek ya da içecek sırasında veya sonrasında öksürme ya da boğaz temizleme
• Yemek sırasında ya da sonrasında sesin ıslak, gurultulu bir nitelik kazanması
• Ağızdan salya ya da sıvı kaçması, tükürüğü kontrol etmekte güçlük
• Yutkunduktan sonra ağızda yiyecek kalması
• Lokmanın boğazda takıldığı ya da boğazda dolgunluk hissi
• Tekrarlayan akciğer enfeksiyonu, zatürre ya da ateş
• Yeterince yiyip içemediği için kilo kaybı, yetersiz beslenme ya da sıvı kaybı

Tek bir belirti tek başına tanı koydurmaz. Öksürük ve boğaz temizleme, yutma dışındaki nedenlerle de görülebilir. Reflü, yemek borusunun hareket bozuklukları ve bazı ilaçlar bunlara örnektir (ASHA, t.y.). Öksürüğün farklı anlamları yutarken öksürmek yazısında ele alınmıştır.

Belirti yoksa yutma güvenli midir?

Aspirasyon, yiyecek ya da sıvının ses tellerinin altına, yani hava yoluna geçmesidir. Hava yoluna kaçan madde genellikle öksürükle dışarı atılmaya çalışılır. Bazı kişilerde ise aspirasyon hiçbir dış işaret olmadan gerçekleşir. Buna sessiz aspirasyon denir.

Sessiz aspirasyon, sağlıklı kişiler de dâhil pek çok grupta tanımlanmıştır. En güçlü veriler akut inme için vardır ve bu hastaların %2–25'inde sessiz aspirasyon görülebildiği bildirilmiştir (Ramsey vd., 2005). Sessiz aspirasyon yalnızca dışarıdan bakılarak fark edilemez.

İnmeden sonra yutma

İnme, yutma bozukluğunun sık görülen nedenlerindendir. Sistematik bir derlemede inme sonrası yutma bozukluğunun sıklığı kullanılan yönteme göre değişmiştir. Kısa tarama yöntemleriyle %37–45, klinik değerlendirmeyle %51–55, enstrümental değerlendirmeyle %64–78 bulunmuştur. Yöntem ayrıntılandıkça saptanan oran yükselmiştir.

Aynı derlemede yutma bozukluğu olan hastalarda zatürre riski, olmayanlara göre yaklaşık 3 kat yüksek bulunmuştur. Aspirasyonu doğrulanan hastalarda bu risk 11 katın üzerindedir (Martino vd., 2005). İnmeden sonra görülebilen diğer sorunlar inme sonrası konuşma bozuklukları yazısında anlatılmıştır.

Yaşlanma ve yutma

Yaşlanmayla birlikte baş ve boyundaki yapılarda, kaslarda ve yutmayı yöneten sinirsel mekanizmalarda değişiklikler olur. Sağlıklı yaşlılarda yutmada görülen bu değişikliklere presbifaji denir. Presbifaji yutmanın işlevsel yedeğini, yani ek yüklere karşı dayanıklılığını azaltır (Ney vd., 2009).

Yaşla birlikte yutmayı etkileyen hastalıklar da artar. Duyu değişiklikleri, kullanılan ilaçlar ve kas kaybı (sarkopeni) yutma bozukluğu riskine eklenir. Yaşlı bir kişide ortaya çıkan yutma güçlüğü yalnızca yaşa bağlanmadan değerlendirilmelidir.

Demansta yutma

Demansı olan kişilerde yutma güçlükleri sık görülür. Sistematik bir derlemede sıklık çalışmalara göre %13 ile %57 arasında değişmiştir. Yutma güçlüğü Alzheimer hastalığında erken evrede görülürken, frontotemporal demansta geç evrelerde ortaya çıkmıştır (Alagiakrishnan vd., 2013).

Derlemenin yazarları, demansta yutma güçlüğünün yetersiz beslenme, sıvı kaybı, kilo kaybı ve yiyip içmekten korkmaya yol açabileceğini vurgular. Tanı ve yönetim yöntemlerine ilişkin kanıtın sınırlı olduğunu da belirtirler.

Değerlendirme nasıl yapılır?

Yutma değerlendirmesi tek bir testten ibaret değildir. Tarama, klinik yutma değerlendirmesi ve enstrümental değerlendirme farklı sorulara yanıt arar.

Yutma taraması

Tarama, ayrıntılı değerlendirmeye ihtiyacı olan kişileri belirlemeye yarayan kısa bir işlemdir. Dil ve konuşma terapisti ya da bakım ekibinin başka bir üyesi tarafından yapılabilir. ASHA'nın aktardığına göre, yatak başı tarama protokollerinin hiçbirinin aspirasyonu yeterli doğrulukla öngördüğü gösterilmemiştir (ASHA, t.y.). Tarama tanı koymaz, ileri değerlendirme gereğini belirler.

Klinik yutma değerlendirmesi

Dil ve konuşma terapisti tarafından yapılır. Öykü alınır, ağız yapıları ve yutmayla ilgili kafa sinirlerinin işlevleri incelenir. Kişinin yeme ve içme sırasındaki yutması gözlenir. Klinik değerlendirme önemli bilgi verir ama yutağın içini göremez ve sessiz aspirasyonu kesin olarak göstermez.

Enstrümental değerlendirme

Enstrümental yöntemlerde yutma görüntülenerek incelenir. Videofloroskopik yutma çalışmasında (VFSS) kişi, baryum katılmış yiyecek ve içecekleri yutarken röntgen altında kaydedilir. Esnek endoskopik yutma değerlendirmesinde (FEES) burundan ilerletilen ince bir endoskopla yutak ve gırtlak izlenir. Bu yöntemler hastane ortamında hekimle birlikte yapılır.

Kıvam düzenlemesi hakkında

Değerlendirmeden sonra bazı kişilere sıvıların koyulaştırılması ya da yiyeceklerin kıvamının değiştirilmesi önerilebilir. Uluslararası Disfaji Diyet Standardizasyon Girişimi (IDDSI), bu kıvamlar için dünya genelinde ortak bir dil geliştirmiştir. Çerçeve, numara, ad ve renkle tanımlanmış 8 düzeyden (0–7) oluşur (Cichero vd., 2017).

Kıvam değişikliği aspirasyon riskini her zaman ortadan kaldırmaz (ASHA, t.y.). Hangi kıvamın uygun olduğu kişiye yapılan değerlendirmeyle belirlenir. Değerlendirme yapılmadan evde kendi başına kıvam değişikliğine gidilmesi önerilmez.

Ne zaman değerlendirme düşünülebilir?

Aşağıdaki durumlarda hekime başvurulması ve yutmanın değerlendirilmesi gerekir:

• Yemek sırasında sık öksürme, boğulma hissi ya da ıslak ses
• Açıklanamayan kilo kaybı
• Tekrarlayan akciğer enfeksiyonu ya da nedeni bilinmeyen ateş
• Lokmanın sürekli takıldığı hissi
• İnme ya da demans gibi bir hastalıkla birlikte yeme ve içmede değişiklik

Yutmanın ya da konuşmanın aniden bozulması, yüzde kayma veya kolda güçsüzlükle birlikteyse inme belirtisi olabilir. Böyle bir durumda vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır. Lokma takılıp kişi nefes alamıyor ya da konuşamıyorsa da 112 aranır.

Hekim muayenesinden sonra bir dil ve konuşma terapistinden klinik yutma değerlendirmesi alınması düşünülebilir. Değerlendirme ve terapi süreci yutma bozuklukları sayfasında anlatılmıştır.