Yutarken öksürmek ne anlama gelebilir?

Yutkunurken hava yolu kısa bir süre kapanır ve lokma yemek borusuna yönlendirilir. Bu koruma tam işlemediğinde yiyecek, içecek ya da tükürük hava yoluna kaçabilir. Öksürük, hava yoluna giren maddeyi dışarı atmaya yarayan koruyucu bir refleks olarak devreye girer. Yutarken arada bir öksürmek herkeste görülebilir. Sık tekrarlayan öksürük ise daha yakından bakmayı gerektiren bir işarettir.

Penetrasyon ve aspirasyon nedir?

Hava yoluna kaçan maddenin ne kadar derine indiği önemlidir. Penetrasyonda madde gırtlağın girişine girer ama ses tellerinin altına inmez. Aspirasyonda ise madde ses tellerinin altına, soluk borusuna doğru geçer.

Enstrümental yutma değerlendirmelerinde kullanılan penetrasyon-aspirasyon ölçeği 8 puandan oluşur. Puan, maddenin hava yolunda ne kadar derine indiğine ve dışarı atılıp atılmadığına göre verilir (Rosenbek vd., 1996). Yemek sırasında görülen öksürük, hem koruyucu refleksin çalıştığını hem de hava yoluna bir şey kaçmış olabileceğini gösterir.

Hava yoluna kaçış neden önemsenir?

Yutma bozukluğunun sonuçları arasında yetersiz beslenme, sıvı kaybı, aspirasyon pnömonisi (hava yoluna kaçan maddeye bağlı zatürre) ve boğulma sayılır (American Speech-Language-Hearing Association [ASHA], t.y.).

İnme geçiren hastalarla ilgili bir sistematik derlemede, yutma bozukluğu olanlarda zatürre riski olmayanlara göre yaklaşık 3 kat yüksek bulunmuştur. Aspirasyonu doğrulanan hastalarda bu risk 11 katın üzerindedir (Martino vd., 2005). Yemek sırasında sık tekrarlayan öksürük, böyle bir riskin gözden kaçmaması için dikkate alınması gereken bir uyarıdır.

Öksürmemek güvenli yutma anlamına gelir mi?

Her zaman gelmez. Bazı kişilerde yiyecek ya da sıvı hava yoluna kaçtığı hâlde öksürük ya da başka bir dış işaret görülmez. Buna sessiz aspirasyon denir. Farklı tespit yöntemleri kullanıldığı için çalışmalardaki oranları karşılaştırmak güçtür. En güçlü veriler akut inme için vardır ve bu hastaların %2–25'inde sessiz aspirasyon görülebildiği bildirilmiştir (Ramsey vd., 2005).

Aynı derlemede olası mekanizmalar arasında yutak kaslarında güçsüzlük ya da koordinasyon bozukluğu sayılmıştır. Gırtlak ve yutakta duyunun azalması ve refleks öksürüğün zayıflaması da bunlar arasındadır. Derleme, sağlıklı kişilerde gece uykuda bir miktar sessiz aspirasyonun olağan olabileceğini de belirtir (Ramsey vd., 2005).

Yutmanın güvenli olup olmadığı yalnızca öksürüğe bakılarak anlaşılamaz. Öksürmeyen ama sık akciğer enfeksiyonu geçiren, kilo kaybeden ya da yemekten sonra sesi ıslaklaşan kişilerde de değerlendirme gerekir. Yutma bozukluğunun diğer işaretleri yutma bozukluğunun belirtileri yazısında sıralanmıştır.

Hangi durumlarda daha sık karşılaşılır?

Yutma bozukluğu inmeden sonra, demansta ve ileri yaşta sık görülür (ASHA, t.y.). Sağlıklı yaşlanmayla da yutmada değişiklikler olur ve yutmanın işlevsel yedeği, yani ek yüklere karşı dayanıklılığı azalır. Duyu değişiklikleri, kullanılan ilaçlar, kas kaybı ve yaşla artan hastalıklar da riske katkıda bulunan etkenler arasındadır (Ney vd., 2009).

Yaşlı bir kişide ya da nörolojik bir hastalığı olan birinde yemek sırasında tekrarlayan öksürük, yaşa ya da alışkanlığa bağlanıp geçiştirilmemelidir.

Öksürüğün yutmayla ilgisi olmayan nedenleri

Her öksürük yutma bozukluğuna işaret etmez. ASHA, yemek sırasında öksürme ve boğaz temizlemenin her zaman penetrasyon ya da aspirasyonla ilişkili olmadığını belirtir. Reflü, yemek borusunun hareket bozuklukları ve bazı ilaçlar da benzer bir tabloya neden olabilir (ASHA, t.y.).

Yemekle bağlantısı olmayan öksürüklerin çoğu soğuk algınlığı ya da gripten kaynaklanır. Sigara, reflü, saman nezlesi gibi alerjiler, bronşit gibi enfeksiyonlar ve genizden boğaza akıntı da öksürük nedenleri arasındadır (NHS, 2023). Öksürüğün nedenini ayırmak hekim muayenesiyle mümkündür.

Evde yutma denemesi yapmak doğru mu?

Evde su içirerek ya da farklı yiyecekler vererek yutmayı sınamak önerilmez. Sessiz aspirasyon dışarıdan görülemediği için böyle bir denemede sorun fark edilmeyebilir. ASHA'nın aktardığına göre, sağlık ekiplerinin kullandığı yatak başı tarama protokollerinin bile aspirasyonu yeterli doğrulukla öngördüğü gösterilmemiştir (ASHA, t.y.). Deneme sırasında hava yoluna yiyecek ya da sıvı kaçması da ayrı bir risk taşır.

Sıvıları koyulaştırmak ya da yiyeceklerin kıvamını değiştirmek de değerlendirme yapılmadan kendi başına denenmemelidir. Kıvam değişikliği aspirasyon riskini her zaman ortadan kaldırmaz (ASHA, t.y.). Uygun kıvam, yapılan değerlendirmeye göre belirlenir.

Ne zaman hekime başvurulmalı?

Yutarken öksürmeye aşağıdakilerden biri eşlik ediyorsa hekime başvurulmalıdır (ASHA, t.y.; NHS, 2023):

• Yemek ya da içecek sırasında sık tekrarlayan öksürük veya boğulma hissi
• Yemekten sonra ıslak, gurultulu ses
• Açıklanamayan kilo kaybı
• Tekrarlayan akciğer enfeksiyonu, zatürre ya da ateş
• Nefes darlığı ya da göğüs ağrısı
• Kanlı balgam
• 3 haftadan uzun süren öksürük

Yutma ya da konuşma aniden bozulduysa ve yüzde kayma veya kolda güçsüzlük eşlik ediyorsa inme belirtisi olabilir. Böyle bir durumda vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır. İnme belirtileri inme sonrası konuşma bozuklukları yazısında anlatılmıştır. Lokma takılıp kişi nefes alamıyor, konuşamıyor ya da öksüremiyorsa da 112 aranır.

Muayene sonucunda yutmaya bağlı bir sorun akla gelirse bir dil ve konuşma terapistinden klinik yutma değerlendirmesi alınması düşünülebilir. Gerekli görülen enstrümental değerlendirmeler (FEES, VFSS) hastane ortamında hekimle birlikte yapılır. Bu değerlendirmelerde maddenin hava yoluna girip girmediği ve öksürükle temizlenip temizlenmediği görüntü üzerinden izlenir. Değerlendirme süreci yutma bozuklukları sayfasında anlatılmıştır.