Demansta yutma güçlüğü neden olur?

Demanslı bir kişide yemek zamanı yıllar içinde değişir. Öğünler uzar, lokma ağızda bekler ya da su içerken öksürük başlar. Değişikliğin bir bölümü yutmanın kendisinden, bir bölümü ise dikkat ve tanıma becerilerindeki gerilemeden kaynaklanır.

Demansta yutma neden güçleşir?

Yutmak yalnızca kas hareketi değildir. Kişinin önündekini yiyecek olarak tanıması, çatalı kullanması ve yemeye odaklanması gerekir. Demansta basamakların hepsi etkilenebilir. Dil ve konuşma terapisti değerlendirmede kişinin yiyeceği ve çatal bıçağı tanıyıp tanımadığına bakar. Bilişsel becerilerin yutmaya yansıması da ayrıca incelenir (American Speech-Language-Hearing Association [ASHA], t.y.). Daha önce işe yarayan yutma stratejilerinin sürdürülememesi hastalık ilerledikçe görülür (ASHA, t.y.).

Yutmanın kendisi de değişir. Hafif evredeki Alzheimer hastalarıyla sağlıklı yaşlıların karşılaştırıldığı bir çalışmada hastalar yemek sırasında daha çok ipucuna ve yardıma gereksinim duydu. Lokmanın ağızda ilerlemesi ve yutmanın tamamlanması hastalarda daha uzun sürdü (Priefer ve Robbins, 1997).

Görünüm demans türüne göre de değişebilir. Alzheimer hastalığı ve vasküler demansı olan kişilerin röntgen altında kaydedilen yutmaları karşılaştırıldığında farklı örüntüler bulunmuştur. Alzheimer grubunda sıvıların ağızdan ilerlemesi daha çok gecikmiş, vasküler demans grubunda ise çiğneme ile gırtlak hareketlerindeki sorunlar öne çıkmıştır (Suh vd., 2009).

Ne kadar sık görülür?

Hastaneye yatırılan 255 demanslı yaşlı hastayla yapılan bir çalışmada yutma güçlüğü hastaların %85,9'unda saptandı. Yutma güçlüğü olanlar daha ileri evredeydi. Beslenme durumları daha kötü, günlük işlerdeki bağımsızlıkları daha düşüktü (Espinosa-Val vd., 2020).

Ayaktan izlenen 220 Alzheimer hastasında yeme ve yutma sorunları evrelere göre incelendi. Yutma güçlüğü hafif evrede hastaların %22,2'sinde, orta evrede %28,6'sında, ağır evrede %53,4'ünde bildirildi. Aynı çalışmada hastaların %81,4'ünde bir tür yeme ya da yutma sorunu vardı. Sağlıklı yaşlılarda oran %26,7 idi (Kai vd., 2015). Orta ya da ağır evredeki 25 Alzheimer hastasının röntgen altında incelendiği eski bir çalışmada ise 6 hastada aspirasyon görüldü (Horner vd., 1994).

Yaygınlık hastalık ilerledikçe artar. 161 geriatrik hastanın tarandığı bir çalışmada demanslı hastalarda aspirasyon işaretleri kontrol grubuna göre daha sıktı. Bilişsel tarama puanı düştükçe aspirasyon işaretlerinin sıklığı da arttı (Rösler vd., 2015).

Neden önemsenir?

Yeme ve yutma sorunları ileri demansta hem sık görülür hem de ağır sonuçlar doğurur. 22 huzurevinde ileri demanslı 323 kişinin 18 ay izlendiği bir çalışmada beslenme sorunu görülme olasılığı %85,8 bulundu. Zatürre olasılığı %41,1 idi. Ateşli dönem görülme olasılığı %52,6 bulundu. Beslenme sorunu gelişen kişilerde izleyen 6 ay içindeki ölüm oranı %38,6 olarak hesaplandı. Yazarlar beslenme sorunlarını ileri demansın sık görülen komplikasyonlarından biri olarak tanımlar (Mitchell vd., 2009).

Hastanede izlenen demanslı hastalarda da yutma güçlüğü olanlarda 18 aylık izlemde solunum yolu enfeksiyonu ve ölüm oranları daha yüksekti (Espinosa-Val vd., 2020). Yeme ve yutma güçlükleri boğulma ve aspirasyon pnömonisi riskini artırabilir. Yetersiz beslenme, sıvı kaybı ve kilo kaybı da görülebilir (ASHA, t.y.).

Sessiz aspirasyon

Hava yoluna kaçan yiyecek ya da sıvı her zaman öksürüğe yol açmaz. Belirti vermeyen kaçışa sessiz aspirasyon denir. Demans türlerinin karşılaştırıldığı çalışmada sessiz aspirasyon vasküler demans grubunda Alzheimer grubuna göre daha sık saptanmıştır (Suh vd., 2009). Öksürmemek yutmanın güvenli olduğunu göstermez. Öksürüğün ne anlama gelebileceği yutarken öksürmek yazısında ele alınıyor.

Yemek sırasında neler fark edilebilir?

Alzheimer hastalarıyla kullanılan bir yeme ve yutma anketinde şu davranışlar sorulur (Kai vd., 2015):

• Katı yiyecekleri ya da sıvıları yutmakta zorlanma
• Yutarken öksürme ya da boğulma
• Yutmanın uzun sürmesi
• Lokmayı ağza alıp çiğnememe
• Çiğnedikten sonra yutmama

Yemeyi unutmak, yemek yeme ihtiyacını fark edememek ve daha seyrek yemek de görülebilir. Bazı kişiler ise çok hızlı yer ya da ağzına çok büyük lokma alır (ASHA, t.y.). Yutma bozukluğunun genel işaretleri yutma bozukluğunun belirtileri yazısında sıralanıyor.

Yakınlar neyi not edebilir?

Yemek zamanındaki değişiklikleri en erken fark edecek kişiler yakınlar ve bakım verenlerdir. Zorlanmanın hangi yiyecekle ve ne sıklıkta ortaya çıktığını not etmek değerlendirmede işe yarar. Öğünün ne kadar sürdüğü ve tabakta ne kadar yemek kaldığı da not edilebilir.

Ne zaman başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlarda hekime başvurulması ve yutmanın değerlendirilmesi gerekir:

• Yemek ya da içecek sırasında sık öksürme, boğulma hissi veya ıslak ses
• Öğünlerin belirgin biçimde uzaması ve yemeğin yarıda bırakılması
• Açıklanamayan kilo kaybı ya da yemekten kaçınma
• Tekrarlayan akciğer enfeksiyonu veya nedeni bilinmeyen ateş

Lokma takılıp kişi nefes alamıyor ya da konuşamıyorsa beklemeden 112 aranmalıdır.

Kararlar nasıl verilir?

Kıvam değişikliği, oturma pozisyonu ve beslenme tüpü gibi kararlar genel öneri biçiminde verilmez. Her karar değerlendirmeden sonra kişiye özel olarak ele alınır. Beslenme tüpü kararını hekim verir. Kararda ekibin görüşü ile kişinin ve ailesinin istekleri birlikte gözetilir. Ortam ve öğün düzenlemeleri ile bakım verenin eğitimi de ele alınan başlıklar arasındadır (ASHA, t.y.).

Değerlendirmenin basamakları yutma bozuklukları sayfasında anlatılıyor. Demansın iletişime etkisi ise demans ve bilişsel-iletişim bozuklukları sayfasında ele alınıyor. Yemek sırasında fark edilen değişikliklerde hekim muayenesinden sonra bir dil ve konuşma terapistinden yutma değerlendirmesi alınması düşünülebilir.