3 yaşında kekemelik normal mi?

Çocuklar 3 yaş çevresinde kısa sözcük birleşimlerinden daha uzun ve karmaşık cümlelere geçer. Ne söyleyeceğini planlarken duraksayabilir, “ııı” diyebilir ya da bir sözcüğü yineleyebilir. Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği'nin (ASHA) klinik rehberine göre herkes zaman zaman akıcısız konuşur (American Speech-Language-Hearing Association [ASHA], t.y.). Aileyi düşündüren soru, takılmaların olağan gelişimin parçası mı yoksa kekemeliğin başlangıcı mı olduğudur.

Olağan akıcısızlıkta neler görülür?

Birleşik Krallık Kraliyet Dil ve Konuşma Terapistleri Koleji (RCSLT), dil becerileri hızla gelişen çocukların çoğunda bir miktar akıcısızlık olduğunu belirtir. Çocuk ne söyleyeceğini planlarken duraksayabilir ya da bir sözcüğü tekrarlayabilir (Royal College of Speech and Language Therapists [RCSLT], t.y.). ASHA da olağan akıcısızlıklar arasında şunları sayar:

• konuşurken duraksama,
• “ııı”, “şey” gibi dolgu sesleri ya da sözcükleri,
• bir sözcüğü ya da sözcük öbeğini yineleme (“annem annem geldi”, “ben de ben de gelmek istiyorum”).

RCSLT, kekemeliği bu olağan akıcısızlıklardan ayırırken hece ya da ses tekrarlarını, ses uzatmalarını ve blokları örnek gösterir (RCSLT, t.y.).

Kekemelikte daha sık görülen takılmalar

ASHA, başkalarının fark edebildiği kekemelik belirtilerini şöyle sıralar (ASHA, t.y.):

• ses ya da hece tekrarı (“b-b-balon”, “ba-ba-balon”),
• tek heceli sözcüklerin tekrarı (“su-su-su istiyorum”),
• vurgu amacı olmadan bir sesi uzatma (“sssssu”),
• blok: sesin çıkmadığı sessiz duraklamalar ya da sese başlayamama,
• sözcüğü aşırı bedensel gerginlik ya da zorlanmayla söyleme.

Bazı çocuklarda takılma anına göz kırpma ya da baş sallama gibi davranışlar eşlik edebilir. ASHA'ya göre kekemelik yalnızca duyulan takılmalardan ibaret değildir. Kişinin konuşmasına ilişkin olumsuz duyguları ve çevredekilerin olumsuz tepkileri de tabloya katılabilir (ASHA, t.y.).

Tek heceli sözcük tekrarı iki liste arasında sınırda kalabilir. Ayrımda tekrarın kaç kez yinelendiği ve ne kadar hızlı olduğu da önemlidir. Yairi ve Ambrose'un (2013) derlemesine göre kekeleyen çocuklar bir takılmada sesi ya da sözcüğü daha çok kez tekrarlar. Derlemede aktarılan akustik bir çözümlemede, kekeleyen çocukların tek heceli sözcük tekrarları akıcı konuşan çocuklarınkinden yaklaşık üç kat hızlıydı. Çok heceli sözcük tekrarları ise kekemeliğin başladığı dönemde çok az görülüyordu.

Ambrose ve Yairi (1999), kekemeliği başlayalı en fazla 6 ay olan 2–5 yaş arası 90 çocuğu akıcı konuşan 54 yaşıtıyla karşılaştırdı. Kekemeliğe özgü akıcısızlıklar iki grup arasında belirgin biçimde farklıydı. Diğer akıcısızlık türlerinde ise anlamlı fark bulunmadı. Yazarlara göre kekemelik, en erken evresinde bile olağan akıcısızlıktan hem nitelik hem nicelik bakımından ayrılır.

Ayrım neden yalnızca ev gözlemiyle yapılmaz?

Araştırmalardaki farklar grup ortalamalarına dayanır. Tek bir çocukta kekemeliğin sıklığı, süresi ve gerginliği günden güne ve konuşma ortamına göre değişebilir (ASHA, t.y.). ASHA'ya göre akıcısızlıkların önce belirginleşip haftalar ya da aylarca kaybolmuş gibi görünmesi, sonra geri dönmesi de olağandışı değildir. Birkaç günlük gözlem çocuğun genel tablosunu yansıtmayabilir.

Klinik değerlendirmede çocuğun farklı ortamlardaki konuşma örnekleri incelenir. Gelişim ve aile öyküsü, çocuğun takılmalara verdiği tepki ve dil becerileri de birlikte ele alınır.

3 yaş çevresinde başlama ne kadar yaygın?

Avustralya'da 8 aylıktan itibaren izlenen 1619 çocuktan oluşan bir kohortta, 3 yaşına kadar kekemeliği başlayan çocukların oranı %8,5 bulundu. Kekemelik bu çocukların %49,6'sında 1–3 gün içinde aniden başlamıştı (Reilly vd., 2009). Aynı kohortta oran 4 yaşında %11,2'ye ulaştı (Reilly vd., 2013).

Yairi ve Ambrose (2013), bu yüzyılda yapılan çalışmalarda ortalama başlama yaşının yaklaşık 33 ay olduğunu bildirir. Derlemede aktarılan kendi izlem verilerinde başlangıçların yaklaşık %60'ı 24–35 aylar arasında gerçekleşmişti. Başlangıçların %95'i ise 48 aya kadar olmuştu. RCSLT'ye göre de kekemelik çoğunlukla 2 ile 4 yaş arasında başlar, bazen daha ileri bir yaşta ortaya çıkar (RCSLT, t.y.).

Reilly vd. (2009), 3 yaşına kadar kekemelik başlamasının olağandışı olmadığını belirtir. Araştırmacılara göre başlangıç, dil gelişimindeki hızlı ilerlemeyle ilişkili görünür. Aynı kohortta 4 yaşında kekeleyen çocukların dil ve sözel olmayan bilişsel puanları yaşıtlarından yüksekti. Kekemelik başladıktan sonraki ilk yılda olumsuz etkiler genel tablo değildi (Reilly vd., 2013).

Yaygın olması beklemek için yeterli mi?

RCSLT'ye göre kekelemeye başlayan her beş çocuktan dördü yetişkinlikte kekelemez (RCSLT, t.y.). Kekemeliğin kaybolması ise çoğu zaman aylar ya da yıllar alır. Reilly vd.'nin (2013) kohortunda kekemeliği başlayan 142 çocuktan yalnızca 9'u (%6,3) ilk 12 ay içinde iyileşti. İyileşme oranları ve sürme riskini artıran etkenler kekemeliğin kendiliğinden geçip geçmediğini ele alan yazıda ayrıntılı anlatılıyor.

Ne zaman değerlendirme düşünülebilir?

Aşağıdaki durumlardan biri varsa bir dil ve konuşma terapistinden değerlendirme alınması düşünülebilir:

• takılmalar çoğunlukla ses ya da hece tekrarı, ses uzatma ya da blok biçimindeyse,
• çocuk konuşurken zorlanıyor, yüzünde ya da bedeninde gerginlik görülüyorsa,
• çocuk takılmalarını fark edip üzülüyor ya da konuşmaktan kaçınıyorsa,
• ailede kekemelik öyküsü varsa,
• dil ya da konuşma sesleri gelişimiyle ilgili başka kaygılar da varsa,
• aile olarak çocuğun konuşmasından kaygı duyuyorsanız.

Değerlendirme her zaman hemen terapiye başlamak anlamına gelmez. ASHA'ya göre okul öncesi çocukta değerlendirmenin temel sorularından biri, izlem mi yoksa terapi mi önerileceğidir (ASHA, t.y.). Kekemeliğin olası nedenleri ayrı bir yazıda, değerlendirme ve terapi süreci kekemelik sayfasında anlatılıyor.