Çocukluk çağı konuşma apraksisi nedir?

Konuşması güç anlaşılan bir çocuğun değerlendirme raporunda Çocukluk Çağı Konuşma Apraksisi (ÇÇKA) terimiyle karşılaşılabilir. Terim, konuşmanın nasıl üretildiğiyle ilgili bir güçlüğü anlatır. Aşağıda kavramın ne anlama geldiği ve benzer tablolardan nasıl ayrıldığı ele alınıyor.

Konuşma hareketlerinin planlanması ne demek?

Tek bir sözcüğü söylemek için dudaklar, dil, çene, yumuşak damak ve ses telleri belirli bir sırayla hareket eder. Hareketlerin zamanlaması, yönü, süresi ve gücü de birbirine uymak zorundadır. Beyin bu hareket dizisini konuşmadan hemen önce planlar ve programlar (American Speech-Language-Hearing Association [ASHA], t.y.).

ÇÇKA'da güçlük tam olarak bu aşamadadır. ASHA'nın (2007) teknik raporundaki tanıma göre konuşmanın altında yatan hareketlerin kesinliği ve tutarlılığı bozulur. Anormal refleksler ya da kas tonusunda değişiklik gibi nöromüsküler bir sorun ise bulunmaz. Temel bozukluk, hareket dizilerinin zaman ve uzam özelliklerinin planlanmasında ya da programlanmasındadır. Sonuçta hem konuşma seslerinde hem de vurgu ve ritimde hatalar ortaya çıkar.

Kasların gücü yerindedir. Güçlük, hareketlerin nasıl düzenleneceği bilgisinin o anda bir araya getirilmesindedir. Aynı sözcüğü söylemenin her denemede yeniden zorlanması da buradan kaynaklanır.

Konuşmada nasıl görünür?

ASHA'nın (2007) teknik raporu, araştırmacılar arasında belirli ölçüde uzlaşı bulunan üç özellik sıralar:

• Aynı hece ya da sözcük tekrar söylendiğinde ünsüzlerde ve ünlülerde değişen hatalar
• Sesler ve heceler arasındaki geçişlerin uzaması ve kesintiye uğraması
• Konuşma vurgusunun uygunsuz olması, özellikle sözcük vurgusunun yanlış yere düşmesi

Rapor, bu üç özelliğin tanı için gerekli ve yeterli işaretler olarak önerilmediğini de belirtir. Özelliklerin görülme sıklığı görevin zorluğuna, çocuğun yaşına ve tablonun ağırlığına göre değişir. ÇÇKA'da görülebilen diğer özellikler Çocukluk Çağı Konuşma Apraksisi sayfasında sıralanıyor.

Diğer konuşma sesi bozukluklarından farkı

Konuşma sesi bozukluğu, seslerin üretiminde ya da dildeki kullanımında yaşanan güçlüklerin genel adıdır. ÇÇKA da bir konuşma sesi bozukluğudur, ancak kökeni motor planlamadır.

ASHA'nın karşılaştırma tablosunda ayrım şöyle görünür (ASHA, t.y.). Dizartride kas güçsüzlüğü bulunur, ÇÇKA'da ve motor kökenli olmayan konuşma sesi bozukluklarında bulunmaz. Vurgu ve ritim ÇÇKA ile dizartride etkilenir, motor kökenli olmayan tabloda etkilenmez. Hata örüntüleri ÇÇKA'da tutarlı değildir. Konuşmaya başlamadan önce ağızla doğru konumu arama ise ÇÇKA'ya özgü sayılır.

Fonolojik bozuklukta hatalar daha öngörülebilir örüntüler gösterir (ASHA, t.y.). Tutarsız fonolojik bozuklukta da aynı sözcük farklı biçimlerde söylenebilir. Ayrım için tek başına bu değişkenliğe bakmak yetmez. Terapist, planlama ve programlama güçlüğünü düşündüren başka işaretleri de arar. İki kavram arasındaki fark artikülasyon ve fonolojik bozukluk farkı yazısında anlatılıyor.

Ne kadar yaygın?

ÇÇKA seyrek görülür. Shriberg vd. (2019), 4–8 yaş arasındaki çocuklarda nüfus tabanlı yaygınlığı 1.000 çocukta 1 olarak tahmin etti. Aynı çalışmada nedeni bilinmeyen konuşma gecikmesi olan 415 çocuğun %2,4'ü ÇÇKA ölçütlerini karşıladı. Konuşması geciken çocukların çoğunda güçlüğün kaynağı başkadır.

ASHA, ÇÇKA'nın çocuk büyüdükçe kendiliğinden ortadan kalkan bir durum olmadığını belirtir (ASHA, t.y.). Aynı sayfada, tanı almış çocukların %95'inden fazlasında ifade edici dil bozukluğunun da bulunduğu aktarılır. Değerlendirmede dil becerilerinin gözden geçirilmesinin nedenlerinden biri de budur.

Değerlendirme neden uzman gerektirir?

ÇÇKA'yı diğer konuşma sesi bozukluklarından ayıran, doğrulanmış bir belirti listesi yoktur (ASHA, t.y.). ASHA'nın (2007) raporu, tutarsız ve birbiriyle çelişen ölçütleri aşırı tanının başlıca kaynağı olarak gösterir. Güncel sayfa da tanının yalnızca tablonun ağırlığına bakılarak konulmasının aşırı tanıya yol açabileceğini belirtir.

Ayrım, ayrıntılı bir motor konuşma değerlendirmesiyle yapılır. Değerlendirmede çok heceli sözcükler, sözcüklerin birkaç kez tekrarı, ardışık hece dizileri ve doğal konuşma örneği birlikte kullanılır (ASHA, t.y.). Terapist ipuçları vererek çocuğun üretiminin nasıl değiştiğine de bakar.

Ölçümlerin birlikte kullanılması ayrımı güçlendirir. Kırk yedi çocukla yapılan bir çalışmada dört ölçümün birleşimi uzman tanısıyla %91 uyum gösterdi (Murray vd., 2015). Ölçümler hecelerin ayrışması, sözcük vurgusunun doğruluğu, çok heceli sözcüklerdeki doğru sesbirim yüzdesi ve ardışık hece dizisi tekrarındaki doğruluktu. Yazarlar bulgunun daha büyük ve seçilmemiş bir örneklemde sınanması gerektiğini belirtir.

Değerlendirmenin kapsamı yalnızca konuşma sesleriyle sınırlı değildir. İşitme taraması ve ağız yapısının incelenmesi de sürecin parçasıdır. Nörolojik belirtiler varsa çocuk nörolojisine yönlendirme gerekebilir (ASHA, t.y.).

Çok az konuşan küçük çocuklarda kesin tanı güçtür. ASHA, sınırlı konuşma örneğini ve konuşmanın ilk 3 yılda değişmesini bu güçlüğün nedenleri arasında sayar (ASHA, t.y.). Böyle durumlarda geçici bir sınıflamayla ilerlenebilir.

Terapi ve iletişim

Terapide amaç, çocuğun konuşma hareketlerini daha doğru ve daha tutarlı planlayabilmesidir. ASHA, motor öğrenme ilkeleriyle uyumlu olarak sık ve yoğun uygulamayı vurgular (ASHA, t.y.). Kanıtları incelenen yaklaşımlardan biri dinamik zamansal ve dokunsal ipucu yöntemidir (Strand, 2020). Konuşma günlük iletişimi karşılamadığında Alternatif ve Destekleyici İletişim yolları plana eklenebilir (ASHA, t.y.).

Ne zaman değerlendirme düşünülebilir?

• Çocuk aynı sözcüğü her denemede farklı biçimde söylüyorsa
• Kısa sözcükleri söyleyebilirken sözcükler uzadıkça belirgin biçimde zorlanıyorsa
• Konuşmaya başlamadan önce ağzıyla doğru konumu arıyor gibi görünüyorsa
• Konuşmasının vurgusu ve ritmi alışılmadık geliyorsa

Konuşmanın anlaşılırlığıyla ilgili kaygı taşıyorsanız bir dil ve konuşma terapistinden değerlendirme alınması düşünülebilir.