Disleksinin belirtileri nelerdir?

Okuma güçlüğüyle ilgili en sık sorulan soru, hangi işaretlerin dikkate alınması gerektiğidir. Okuma öğretimi başlamadan önce de bazı işaretler görülebilir. Aşağıda okul öncesi ve okul çağında öne çıkan işaretler ve bunların dil temeli ele alınıyor.

Disleksi neyi anlatır?

Peterson ve Pennington (2012), disleksiyi yavaş ve yanlış sözcük tanımayla tanımlanan nörogelişimsel bir bozukluk olarak tanımlar. Güçlük, yeterli öğretime ve yeterli zekâya karşın sürer. Okuduğunu anlama çoğu zaman görece korunur. Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği de sözcük okuma bozukluğunun disleksi olarak adlandırıldığını belirtir (American Speech-Language-Hearing Association [ASHA], t.y.).

Güçlüğün kökeni görsel değil dilseldir. ASHA'ya göre dislekside fonolojik işlemleme sorunları temel eksikliktir (ASHA, t.y.). Fonolojik işlemleme, konuşmadaki seslerin fark edilmesini, akılda tutulmasını ve geri çağrılmasını kapsar.

Okul öncesinde görülebilen işaretler

Disleksili çocuklarda fonem farkındalığı, harf-ses bilgisi ve hızlı otomatik isimlendirme güçlükleri okul öncesi yıllardan başlayarak görülür (Hulme ve Snowling, 2016). Fonem, konuşmadaki en küçük ses birimidir. Hızlı otomatik isimlendirme ise tanıdık resim, renk ya da rakamları hızla adlandırabilmektir.

Ailesinde okuma güçlüğü olan çocuklarla yapılan 95 yayının birleştirildiği bir derleme benzer bir tablo çizer (Snowling ve Melby-Lervåg, 2016). Aile riski taşıyan çocuklarda bebeklik ve ilk çocuklukta dil gelişimi gecikir. Okul öncesinde fonolojik becerilerde, daha geniş dil becerilerinde ve kod çözmenin temellerinde güçlük görülür. Kod çözmenin temelleri arasında harf bilgisi, fonolojik farkındalık ve hızlı otomatik isimlendirme sayılır.

Okul öncesinde dikkat çekebilecek işaretler şunlardır:

• Uyak fark etmede, sözcükleri hecelerine ya da seslerine ayırmada zorlanma
• Harf adlarını ve harflerin seslerini öğrenmede yavaşlık
• Tanıdık resimleri, renkleri ya da nesneleri adlandırırken belirgin yavaşlık
• Sözcük dağarcığının ve cümle anlamanın yaşıtlarının gerisinde kalması
• Konuşmanın geç başlaması ya da alfabe gibi dille ilgili etkinliklere ilgi duyulmaması (National Health Service [NHS], 2026)

Okul çağında görülebilen işaretler

Okuma öğretimi başladıktan sonra işaretler daha belirgin hâle gelir. NHS, okuma ve yazmaya ilişkin şu işaretleri sıralar (NHS, 2026):

• Yaşından beklenenin altında bir düzeyde okuma
• Sesli okurken yavaşlık ve duraksama
• Yazılı işlerin dağınık görünmesi ve çok sayıda yazım hatası içermesi
• Sayılarla, saati söylemeyle ve günlerin sırası gibi sıralamaları hatırlamayla ilgili güçlük
• Okul çalışmalarını planlamada ve düzenlemede zorlanma

NHS, disleksinin zekâyı etkilemediğini de vurgular. Çocuklarda okuma güçlüğüne bağlı hayal kırıklığı görülebilir. Sonuçta çocuk okumaktan kaçınabilir ya da okulda geri çekilebilir (NHS, 2026).

Değerlendirmede bakılan alanlar bunlardan daha geniştir. ASHA, sözcük düzeyinde kod çözme ve yazım güçlüklerinin yanında cümle ve metin düzeyindeki anlama güçlüklerini de sayar (ASHA, t.y.).

Türkçede belirtiler nasıl görünür?

Türkçede harf-ses eşleşmesi tutarlıdır. Saydam yazım sistemlerinde okuma güçlüğünün hatalarla değil yalnızca yavaşlıkla görüldüğü sık dile getirilir. Almanca ve İngilizce konuşan 149 çocukla yapılan bir çalışma, iki dilde de benzer bir tablo buldu (Ziegler vd., 2003). Disleksili okurlarda okuma hızı açığı görüldü. Anlamsız sözcük okumadaki açık, gerçek sözcük okumadaki açıktan daha büyüktü.

Türkçe için de yalnızca hıza bakmak yetmez. Güven ve Friedmann (2019), uygun uyaranlarla Türkçe okuyan çocuklarda %30'a varan okuma hatası saptanabildiğini gösterdi. Ankara'da 2. ve 4. sınıflardaki 172 öğrenciyle yapılan bir çalışmada öğrenme güçlüğü olan öğrenciler daha fazla okuma hatası yaptı (Alatlı, 2026). Hatalar daha çok eklerde görüldü. Okuma akıcılığı iki sınıf düzeyinde de grupları güçlü biçimde ayırdı.

Türkçedeki görünümün ayrıntıları okuma-yazma güçlükleri sayfasında yer alıyor.

Belirti listesi tanı koydurmaz

Okuma becerisi keskin sınırlarla ayrılmış gruplara değil, süreklilik gösteren bir dağılıma benzer. Peterson ve Pennington (2012), disleksinin bu dağılımın alt ucunu temsil ettiğini belirtir. Tanı ölçütündeki sınır bir ölçüde uzlaşımsaldır. Okuma güçlüğüne dikkat eksikliği, dil bozukluğu ya da konuşma sesi bozukluğu da eşlik edebilir.

Disleksi tanısı, çocuk okuma öğretimiyle karşılaşmadan önce konulmaz. Konuşma sesi bozukluğu ve dil bozukluğu ise daha erken fark edilir. Peterson ve Pennington (2012), erken görülen bu güçlüklerin ileride okuma sorunları açısından risk işareti olabileceğini belirtir. Aynı derleme, okuma güçlüğüne matematik güçlüğünün de eşlik edebildiğini aktarır.

Türkiye'de özgül öğrenme bozukluğu tanısını hekim koyar. Dil ve konuşma terapisti okuma ve yazmanın dayandığı dil becerilerini değerlendirir ve bu alanlarda terapi yürütür. Harf karıştırmanın tek başına ne anlama geldiği ayrı bir yazıda ele alınıyor.

Ne zaman değerlendirme düşünülebilir?

• Okuma öğretimi başladıktan sonra çocuk sınıf arkadaşlarına göre belirgin biçimde geride kalıyorsa
• Çocuk doğru okusa bile okuması çok yavaş ve yorucuysa
• Okuduğunu anlaması, dinlediğini anlama düzeyinin gerisindeyse
• Öyküsünde geç konuşma ya da konuşma sesi güçlüğü varsa
• Ailede okuma güçlüğü öyküsü varsa
• Öğretmen okuma ya da yazmayla ilgili süregen kaygı bildiriyorsa

Konuşma seslerindeki fonolojik güçlükler fonolojik bozukluk nedir yazısında anlatılıyor. Çocuğunuzun okuması ya da yazmasıyla ilgili kaygı taşıyorsanız bir dil ve konuşma terapistinden değerlendirme alınması düşünülebilir.