Çocuğum harfleri karıştırıyor, disleksi olabilir mi?

Okumayı ve yazmayı öğrenen çocuklarda b ile d harflerinin karıştırılması sık karşılaşılan bir durumdur. Kimi çocuk harfleri ayna görüntüsü gibi ters yazar. Aileler çoğu zaman bunu disleksinin ilk işareti sayar. Araştırma bulguları ise daha farklı bir tablo çiziyor.

Harfler neden ters yazılır?

Görme sistemimiz nesneleri sağa ya da sola bakmalarından bağımsız olarak tanır. Bir fincan hangi yöne dönük olursa olsun fincandır. Okuma öğrenilirken kullanılan beyin bölgesi de görüntülerin ayna eşleniklerini aynı sayma özelliği taşır (Dehaene vd., 2010). Harflerde ise yön anlam değiştirir. Latin alfabesinde b ile d birbirinin ayna görüntüsüdür. Araştırmacılar çocuklardaki geçici ayna hatalarını görme sisteminin bu özelliğiyle açıklar.

Aynı çalışmada yetişkin okurların ayna yazısıyla yazılmış sözcükleri okuyamadığı görüldü (Dehaene vd., 2010). Aynı kişiler nesnelerin ayna görüntüsünü tanımayı ise sürdürüyordu.

Ters yazma bütün harflerde aynı sıklıkta görülmez. Ortalama 5 yıl 8 aylık 130 çocuğun alfabeyi yazdığı bir çalışmada, sola bakan harflerin yarısından fazlası ayna görüntüsü biçiminde üretildi (Treiman vd., 2014). Sağa bakan harflerde oran %5 dolayında kaldı. Yazarlar bunu örtük istatistiksel öğrenmeyle açıklar. Latin alfabesindeki harflerin çoğu sağa baktığı için çocuklar yönünü hatırlamadıkları harfte sık görülen yönü kullanır.

Ters yazma yaşla azalır. Aynı çalışmada ilk değerlendirmede daha büyük olan çocuklar daha az ters üretim yaptı (Treiman vd., 2014).

Ayna yazısı yalnızca tek tek harflerde görülmez. Cornell (1985), 3 ile 14 yaş arasındaki çocuklarda sözcüklerin kendiliğinden ayna yazısıyla yazılmasını inceledi. Yazara göre bulgular, ayna yazısının bir işlev bozukluğundan çok gelişimin olağan bir bileşeni olduğunu düşündürür.

Ters yazma ilerideki okumayı öngörür mü?

Aynı 130 çocuk yaklaşık 2 yıl 8 ay sonra standart testlerle yeniden değerlendirildi (Treiman vd., 2014). Sonradan okuması zayıf kalan çocuklar, 5–6 yaşındaki harf yazma görevinde genel olarak daha çok hata yapmıştı. Okuma testlerinde düşük puan alan çocuklar harflerin %47'sini doğru yazmıştı. Diğer çocuklarda oran %74'tü. Ters yazma hatalarında ise iki grup arasında anlamlı bir fark çıkmadı. Yazarlar, eğitimcilerin ve klinisyenlerin yazıdaki ters harfleri disleksi göstergesi saymaması gerektiği sonucuna vardı.

Konu tümüyle tartışmasız değildir. Disleksili çocuklarla yapılan bir çalışmada, hızlı harf adlandırma ve yazma görevlerinde disleksili çocuklar disleksisi olmayanlara göre daha fazla ters üretim yaptı (Brooks vd., 2011). Yazarlar yine de az sayıda çocuğun ters üretim yaptığını vurgular. Aynı yazarlara göre ters yazma, disleksiyi tanımlayan temel bir özellik değildir.

Erken kuramlar neden harf karıştırmaya odaklandı?

Okuma güçlüğüne ilişkin ilk kuramlar sorunu görsel bir güçlük olarak ele aldı. Bu kuramlarda d yerine b yazmak ya da bir sözcüğü tersten okumak temel belirti sayılıyordu (Peterson ve Pennington, 2012). Aynı derlemenin aktardığına göre Vellutino, disleksideki ters okuma hatalarının yalnızca kişinin kendi dilindeki yazıya özgü olduğunu gösterdi. Hataların kaynağı görsel değil dilseldi.

Görsel açıklamalara ilgi zaman zaman yeniden canlanmıştır. Peterson ve Pennington (2012), bu çalışmaların çoğunun görsel dikkati dilsel uyaranlarla ölçmek gibi sınırlılıklar taşıdığını belirtir. Yazarlara göre fonolojik açıklama hâlâ en güçlü açıklamadır.

Günümüzde disleksinin temel güçlüğü fonolojik işlemlemede aranır (Peterson ve Pennington, 2012). Okuma güçlüğünün dil temeli ve belirtileri disleksinin belirtileri yazısında ve okuma-yazma güçlükleri sayfasında ele alınıyor.

Harfin yönü ile harfin sırası aynı şey değil

Bazı çocuklarda görülen güçlük harfin yönüyle değil, harfin sözcük içindeki yeriyle ilgilidir. Güven ve Friedmann (2019), Türkçe konuşan 24 çocukta harf yeri disleksisini tanımladı. Bu çocuklar sözcük içindeki harflerin yerini değiştirerek okuyordu. Hatalar sesli okumada, okuduğunu anlamada ve sözcük kararı görevlerinde de görüldü. Aynı çocuklar sayıları okurken benzer hatalar yapmadı. Duydukları sözcükleri tekrar ederken de güçlük görülmedi. Yazarlara göre bulgular, güçlüğün yazının görsel çözümlenmesi aşamasında olduğunu gösteriyor.

Harflerin yerini karıştırmak, Türkçe gibi saydam yazım sistemlerinde kolayca gözden kaçabilir. Sonuçta çocuğun okuduğu sözcük yine var olan bir sözcük olabilir. Ayırt edici olan tek bir hata türü değil, hataların örüntüsü ve sürekliliğidir.

Ne zaman değerlendirme düşünülebilir?

Harfleri karıştıran her çocuk için değerlendirme gerekmez. Okuma öğretiminin ilk yıllarında ters yazma tek başına bir gerekçe sayılmaz. Aşağıdaki durumlarda bir dil ve konuşma terapistinden değerlendirme alınması düşünülebilir:

• Okuma öğretiminin üzerinden zaman geçtiği hâlde çocuk sözcükleri doğru okumakta zorlanıyorsa
• Okuma çok yavaş, duraksamalı ve yorucuysa
• Çocuk sözcükleri okurken harflerin ya da hecelerin yerini sık sık değiştiriyorsa
• Okuduğunu anlaması, dinlediğini anlama düzeyinin gerisindeyse
• Ailede okuma güçlüğü öyküsü varsa
• Öğretmen okuma ya da yazmayla ilgili süregen kaygı bildiriyorsa

Türkiye'de özgül öğrenme bozukluğu tanısını hekim koyar. Dil ve konuşma terapisti okuma ve yazmanın dayandığı dil becerilerini değerlendirir. Değerlendirmede harflerin yönünden çok okuma doğruluğu, okuma hızı, ses farkındalığı ve harf-ses bilgisi incelenir.